Vai trò của quân CỜ ĐEN trong cuộc chiến giữa nhà Nguyễn với thực dân Pháp | Trần Phan

Key Concepts:

• Quân Cờ Đen (Black Flag Army): Lực lượng vũ trang do Lưu Vĩnh Phúc chỉ huy, ban đầu là tàn dư của phong trào Thái Bình Thiên Quốc, sau được triều đình nhà Nguyễn chiêu mộ để chống Pháp.
• Lưu Vĩnh Phúc: Thủ lĩnh của quân Cờ Đen, xuất thân từ phong trào Thái Bình Thiên Quốc.
• Francis Garnier: Trung úy Pháp, người khởi đầu cuộc phiêu lưu quân sự của Pháp tại Bắc Kỳ năm 1873.
• Henri Rivière: Đại tá Pháp, chỉ huy quân Pháp trong chiến dịch Bắc Kỳ lần thứ hai.
• Hiệp ước Quý Mùi (1883) và Giáp Thân (1884): Các hiệp ước bất bình đẳng mà triều đình nhà Nguyễn ký với Pháp, công nhận sự bảo hộ của Pháp ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
• Phong trào Thái Bình Thiên Quốc: Cuộc nổi loạn lớn ở Trung Quốc vào giữa thế kỷ 19, gây ra nhiều thiệt hại và làm suy yếu nhà Thanh.
• Chiến dịch Bắc Kỳ: Các chiến dịch quân sự của Pháp nhằm xâm chiếm và thiết lập quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ (miền Bắc Việt Nam).

1. Xuất Xứ của Quân Cờ Đen:

• Quân Cờ Đen có nguồn gốc từ phong trào Thái Bình Thiên Quốc ở Trung Quốc. Sau khi phong trào này thất bại, nhiều người tráng từ Quảng Đông và Quảng Tây đã vượt biên sang miền Bắc Việt Nam từ năm 1865.
• Lưu Vĩnh Phúc, người Khâm Châu, Quảng Đông, thành lập quân Cờ Đen. Ông từng là thuộc hạ của Ngô Lăng Vân, một dư đảng của Thái Bình Thiên Quốc.
• Sau khi Ngô Lăng Vân bị giết, Lưu Vĩnh Phúc gia nhập với Vương Sĩ Lâm và Hoàng Tư Nùng, cướp phá nhiều nơi. Do hoàn cảnh thiếu thốn, Lưu Vĩnh Phúc xin phép vượt biên sang Đại Nam để cướp bóc.
• Năm 1865, Lưu Vĩnh Phúc dẫn 200 người thân tín vượt biên, dùng lá cờ màu đen làm kỳ hiệu. Đến Sơn Tây, quân Cờ Đen đã có 500 người.

2. Tổ Chức và Trang Bị:

• Quân Cờ Đen có quy mô từ vài trăm đến 3000 người, chủ yếu là người dân tộc Thổ và Tráng.
• Họ sử dụng lá cờ đuôi nheo màu đen, có hình tròm sao Bắc Đẩu hoặc chữ Lưu.
• Trang bị đa dạng: súng hỏa mai, đao kiếm, giáo mác, và đại bác cỡ nhỏ.
• Năm 1868, Lưu Vĩnh Phúc tranh giành khu vực Lào Cai, tự tiện thu thuế, khai khoáng, cướp bóc. Quân Cờ Đen còn thiết lập hệ thống bảo kê, đánh thuế 10% cho thương mại đường thủy trên sông Hồng.
• Lực lượng của Lưu Vĩnh Phúc mạnh lên nhanh chóng, có cả lính đánh thuê châu Âu và Mỹ.
• Lào Cai trở thành căn cứ của Lưu Vĩnh Phúc, với thành đá nhỏ được bảo vệ bởi khoảng 15 khẩu pháo nhỏ và một khẩu thần công lớn.
• Quân Cờ Đen được nhà Nguyễn trả lương bổng và cấp lương như quân triều đình, thỉnh thoảng còn được cấp thuốc viện và rượu gạo.

3. Hoạt Động của Quân Cờ Đen trong Chiến Tranh với Pháp:

• Năm 1873: Sau khi Francis Garnier tấn công Hà Nội, vua Tự Đức cử Hoàng Tá Viêm và Tôn Thất Thuyết ra Bắc phòng ngự. Quân Cờ Đen đánh chiếm lại đồn phòng thủ của Pháp ở phủ Hoài và nhiều tiền đồn gần Hà Nội.
• Ngày 19 tháng 12 năm 1873, Garnier bị quân Cờ Đen giết chết khi truy kích sau khi dùng đại bác bắn vào đội hình quân Cờ Đen và quan binh nhà Nguyễn.
• Mặc dù Garnier chết, Pháp vẫn kiểm soát phần lớn đồng bằng sông Hồng. Chính phủ Pháp không chấp thuận cuộc trinh phạt trái phép và rút quân khỏi Hà Nội.
• Năm 1882: Xung đột tiếp tục khi Pháp mở đầu chiến dịch Bắc Kỳ lần thứ hai. Quân Cờ Đen lại đụng độ với Pháp.
• Ngày 19 tháng 5 năm 1883, quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy bị quân Cờ Đen phục kích tại Cầu Giấy. Rivière bị giết, quân Pháp phải rút về Hà Nội.
• Sau trận Cầu Giấy lần thứ hai, Pháp dồn sức vào xâm lược Bắc Kỳ và chuẩn bị chiến tranh với nhà Thanh.
• Pháp tấn công Huế, ép triều đình nhà Nguyễn ký hiệp ước Quý Mùi, công nhận sự bảo hộ của Pháp.
• Ngày 15 tháng 12 năm 1883, Pháp tấn công quân Cờ Đen ở phủ Hoài và Sơn Tây. Quân Cờ Đen đánh trả quyết liệt nhưng cuối cùng phải rút lui.
• Ngày 16 tháng 12 năm 1883, Pháp chiếm được thành Sơn Tây sau trận đánh ác liệt. Lưu Vĩnh Phúc bị thương và rút quân khỏi thành.

4. Các Trận Đánh Quan Trọng:

• Trận Phủ Hoài: Quân Cờ Đen đánh chiếm lại đồn phòng thủ của Pháp, góp phần vào cái chết của Francis Garnier.
• Trận Cầu Giấy (lần 2): Quân Cờ Đen phục kích và giết chết Henri Rivière, gây tổn thất lớn cho quân Pháp.
• Trận Sơn Tây: Quân Pháp tấn công và chiếm được thành Sơn Tây sau trận đánh ác liệt, gây thương vong lớn cho cả hai bên.
• Trận Hưng Hóa: Quân Pháp đánh chiếm Hưng Hóa, đẩy lui quân Cờ Đen và quân Thanh.
• Trận Hòa Mộc: Quân Thanh và quân Cờ Đen chịu thất bại nặng nề trước quân Pháp.

5. Kết Thúc và Hậu Quả:

• Sau khi triều đình Huế ký hiệp ước Giáp Thân, quân Cờ Đen không còn được nhà Nguyễn hậu thuẫn.
• Lưu Vĩnh Phúc quay về Trung Quốc theo lời chiêu dụ của nhà Thanh, bỏ lại phần lớn lực lượng quân Cờ Đen.
• Quân Cờ Đen tan rã, một số đầu hàng Pháp, một số trở thành thổ phỉ.
• Quân Cờ Đen gây hại cho dân chúng do bản chất thổ phỉ, thường xuyên cướp bóc và nhũng nhiễu.
• Võ tướng Ông Ích Khiêm chỉ trích việc triều đình nhà Nguyễn ỷ lại vào quân Cờ Đen để chống Pháp.

6. Notable Quotes:

• Ông Ích Khiêm: "Áo chùa cơm vua hưởng mấy lâu, đến khi có giặc phải thuê tàu..." (Bài thơ trách cứ tinh thần ỷ lại của triều đình nhà Nguyễn).

7. Synthesis/Conclusion:

Quân Cờ Đen, từ một lực lượng thổ phỉ tàn dư của phong trào Thái Bình Thiên Quốc, đã trở thành một yếu tố quan trọng trong cuộc chiến giữa triều đình nhà Nguyễn và thực dân Pháp. Dưới sự chỉ huy của Lưu Vĩnh Phúc, họ đã gây ra nhiều khó khăn cho quân Pháp, nhưng đồng thời cũng gây hại cho dân chúng do bản chất cướp bóc. Sự tan rã của quân Cờ Đen sau khi triều đình nhà Nguyễn đầu hàng Pháp đánh dấu một giai đoạn suy yếu của phong trào kháng chiến chống Pháp ở Bắc Kỳ.