Những người nước ngoài trong quân đội của Nguyễn Ánh | Hải Stark

Key Concepts:

• Nguyễn Phúc Ánh (Gia Long): Vị vua sáng lập nhà Nguyễn.
• Nhà Tây Sơn: Triều đại đối địch với chúa Nguyễn.
• Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine): Giám mục người Pháp, có vai trò quan trọng trong việc giúp chúa Nguyễn tìm kiếm sự hỗ trợ từ Pháp.
• Pô Nghị (Hồ Văn Nghị): Giáo sĩ người Việt, người đã cứu Nguyễn Phúc Ánh khỏi sự truy lùng của Tây Sơn.
• Hiệp ước Versailles (1787): Hiệp ước giữa chúa Nguyễn và Pháp, nhưng không được thực hiện.
• Quân đội chúa Nguyễn: Lực lượng quân sự của Nguyễn Phúc Ánh, có sự tham gia của một số người châu Âu.
• Đại Nam Thực Lục, Đại Nam Liệt Truyện, Xử Ký Đại Nam Việt: Các bộ sử của nhà Nguyễn.

1. Bá Đa Lộc có thật sự đã cứu Nguyễn Ánh?

• Sự kiện: Các nhà chép sử người Pháp cho rằng Bá Đa Lộc đã cứu mạng Nguyễn Phúc Ánh khi Tây Sơn đánh chiếm Gia Định năm 1777. Họ cho rằng nếu không có Bá Đa Lộc, sẽ không có nhà Nguyễn sau này.
• Phản biện:
  • Đại Nam Thực Lục và Đại Nam Liệt Truyện không chép rõ việc Nguyễn Phúc Ánh trốn thoát như thế nào.
  • Xử gia Mibon suy đoán Bá Đa Lộc đã giúp Nguyễn Phúc Ánh lẩn trốn, nhưng không có bằng chứng xác thực.
  • Giám mục Julian Fê, trợ tá của Bá Đa Lộc, ghi chép rằng Bá Đa Lộc đã trốn khỏi Hà Tiên từ ngày 29 tháng 7 năm 1777, nên không thể có mặt ở Gia Định để cứu Nguyễn Phúc Ánh vào tháng 9 và tháng 10.
  • Trong thư của Fê viết vào tháng 4 năm 1780, có đoạn "chính Cha Pô đã nuôi ăn và giấu ông vua trẻ trong chiếc thuyền nhỏ của ông", Cha Pô ở đây chính là Pô Nghị.
  • Giáo sĩ L. La Labus cũng xác nhận Pô Nghị được chúa Nguyễn Phúc Ánh cho hưởng nhiều đặc quyền vì đã giúp đỡ ông trong thời điểm khó khăn.
• Kết luận: Người thực sự giúp Nguyễn Phúc Ánh lẩn trốn là Pô Nghị, sau đó mới báo cho Bá Đa Lộc biết.

2. Vai trò của Pô Nghị

• Xử Ký Đại Nam Việt: Bộ sử này chép rằng Nguyễn Phúc Ánh trốn được vào đồn kia với một ít quân, sau đó trốn khỏi. May được một người nhà trò con hát giúp tìm được một chiếc thuyền nhỏ chạy đi nấp trong rừng. Thế rồi may mắn gặp được thuyền của Pô Nghị cũng đang chạy nạn. Vô Nghị bèn đem Nguyễn Phục Ánh giấu trong thuyền mình và đi thẳng sang Hà Tiên đến nhà của bà Đa Lộc.
• Tóm lại: Pô Nghị đã giúp Nguyễn Phúc Ánh trốn thoát khỏi sự truy lùng của Tây Sơn.

3. Vai trò của những người Pháp trong quân đội chúa Nguyễn

• Số lượng: Khoảng vài chục đến 100 người châu Âu, chủ yếu là người Pháp, từng gia nhập quân đội của chúa Nguyễn Phúc Ánh.
• Động cơ: Hầu hết là lính đào ngũ hoặc những người thủy thủ máu phiêu lưu, hy vọng tìm được những của cải to lớn.
• Những người nổi bật:
  • Manuel: Tự đốt kho thuốc súng cho nổ tàu tự sát, khiến các tàu Tây Sơn xung quanh thiệt hại nặng. Được truy phong làm hiệu nghĩa công thần phụ quốc thượng tướng quân.
  • Yong Marido (Nguyễn Văn Chí), Guillaom Giopt, Julian Riga de Alisele De Forong (Lê Văn Lăng), Yong Baptist (Nguyễn Văn Thắng), Philip Vanier (Nguyễn Văn Trấn): Bên chế vào thủy quân.
  • Victor Olivier de Pumanel (Nguyễn Văn Tín), Theodor Lebrong Logong, Pariji, Jean Marie Despio: Trong quân bộ.
  • The Forong, Shag, Vanier: Tham gia trận Thị Nại năm 1801.
  • Yongayo: Có khả năng vẽ được thủy đạo đồ bơ biển vùng Nam Hà.
  • Puimanel: Lo việc tổ chức các đội pháo binh, phiên dịch chữ nước ngoài, chế tạo một số loại hỏa khí.
  • Pariji: Đi sang Ấn Độ, Philippines, Mã Lai, Malaka để buôn bán và dùng tiền đó mua súng ống cùng các loại vũ khí.
• Đánh giá:
  • Những đóng góp của họ là có giá trị nhưng không lớn lao đến mức đơn phương giúp thay đổi tình thế trong cuộc chiến với Tây Sơn.
  • Vai trò của một số người thậm chí còn bị làm quá lên.
  • Hầu hết chỉ đơn thuần là muốn tìm kiếm cơ hội đổi đời thông qua việc giúp đỡ một nhà vua phương Đông.

4. Trường hợp cụ thể của Theodor of Gang (Leb Hong) và Yongayo (Dao)

• Leb Hong: Tự nhận là kỹ sư xây dựng, nhưng nhanh chóng bỏ quân chúa Nguyễn mà rời đi.
• Yongayo: Lợi dụng việc phải vận lương liên tục khi có chiến tranh gió mùa để vẽ bản đồ các khu vực ven biển. Thâm lạm ngân quỹ, làm đắm tàu, sau làm gián điệp cho nước Anh.

5. Kết luận

• Bá Đa Lộc không trực tiếp cứu Nguyễn Phúc Ánh, mà là Pô Nghị.
• Những người Pháp trong quân đội chúa Nguyễn có đóng góp nhất định, nhưng không mang tính quyết định.
• Động cơ của họ chủ yếu là tìm kiếm cơ hội đổi đời.