Tóm tắt lịch sử Việt Nam: Trịnh - Nguyễn phân tranh, rạch đôi sơn hà | Hải Stark

Tóm Tắt Chi Tiết Lịch Sử Việt Nam: Trịnh Nguyễn Phân Tranh (1600-1775)

Key Concepts:

• Trịnh Nguyễn Phân Tranh: Giai đoạn lịch sử Đại Việt từ khoảng năm 1600 đến 1775, đặc trưng bởi sự đối đầu và chiến tranh liên miên giữa hai thế lực phong kiến lớn là họ Trịnh ở Đàng Ngoài (Bắc Hà) và họ Nguyễn ở Đàng Trong (Nam Hà).
• Lũy Thầy: Hệ thống phòng thủ kiên cố do Đào Duy Từ thiết kế và xây dựng ở Đàng Trong, đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn các cuộc tấn công từ Đàng Ngoài.
• Bắc Hà/Đàng Ngoài: Vùng đất từ sông Gianh trở ra, do các chúa Trịnh nắm quyền kiểm soát dưới danh nghĩa vua Lê.
• Nam Hà/Đàng Trong: Vùng đất từ sông Gianh trở vào, do các chúa Nguyễn cai trị.
• Tây Sơn: Phong trào nông dân khởi nghĩa vào cuối thế kỷ 18, do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo, lật đổ cả chúa Trịnh và chúa Nguyễn, thống nhất đất nước.

1. Sự Thay Đổi và Đổ Vỡ trong Quan Hệ Hai Họ Trịnh Nguyễn (1593-1627)

• Giai đoạn đầu hòa hảo: Sau khi nhà Lê Trung Hưng chiếm lại Đông Kinh (1593), Nguyễn Hoàng (cậu của Trịnh Tùng) đem quân ra Bắc giúp nhà Lê dẹp tàn dư nhà Mạc và lập nhiều công lao. Nguyễn Hoàng có vị thế lớn trong triều đình, chỉ đứng sau Trịnh Tùng.
• Nguyên nhân đổ vỡ:
  • Trịnh Tùng được phong Bình An Vương (1599): Được phép mở phủ, tự quyết mọi việc, không cần thông qua triều đình, tước vương cha truyền con nối. Điều này làm suy yếu vị thế của họ Nguyễn trong triều đình.
  • Trịnh Tùng phế thái tử, lập vua mới (1599): Thể hiện quyền lực tuyệt đối của họ Trịnh, khiến tham vọng của họ Nguyễn về việc khôi phục vị thế như thời Nguyễn Kim trở nên bất khả thi.
  • Nguy cơ từ Trịnh Tùng: Trịnh Tùng cắt cử quan lại thân tín đến Thuận Hóa, Quảng Nam, đe dọa quyền lực của Nguyễn Hoàng ở miền Nam.
• Nguyễn Hoàng trốn về Nam (1600): Lợi dụng cuộc nổi loạn của Phan Ngạn, Ngô Đình Nga, Bùi Văn Khuê để xin về dẹp loạn rồi trốn về Thuận Hóa. Cử Nguyễn Phúc Hải ở lại làm con tin. Trịnh Tùng bận củng cố triều đình nên không truy cứu.
• Hình thành cục diện phân chia: Từ năm 1600, cục diện phân chia hai miền đã hình thành, chứ không phải đến khi hai họ Trịnh Nguyễn đem quân đánh nhau.
• Nguyễn Hoàng củng cố Nam Hà: Tập trung củng cố nền cai trị ở miền Nam, bắt đầu bành trướng lãnh thổ.
• Nguyễn Phúc Nguyên lên thay (1613): Họ Trịnh vẫn sai sứ sắc phong, họ Nguyễn vẫn chờ sắc phong từ triều đình.
• Mâu thuẫn lớn dần: Năm 1620, hai chú của Nguyễn Phúc Nguyên âm mưu nổi loạn, xin Trịnh Tùng hỗ trợ. Trịnh Tùng cử quân vào, nhưng âm mưu bại lộ.
• Trịnh Tráng lên thay (1623): Sau khi Trịnh Tùng qua đời, Trịnh Tráng lên thay.
• Nguyễn Phúc Nguyên từ chối nộp thuế (1624): Lấy cớ Trịnh Tùng hỗ trợ nổi loạn năm 1620 để không nộp thuế.
• Chuẩn bị chiến tranh: Từ năm 1626, Trịnh Tráng chuẩn bị tấn công Nam Hà. Yêu cầu Nguyễn Phúc Nguyên đem quân về kinh phụng sự, nếu không sẽ đánh dẹp. Nguyễn Phúc Nguyên từ chối.

2. Trịnh Nguyễn Vân Tranh Rạch Đôi Sơn Hà (1627-1672)

• Cuộc chiến lần thứ nhất (1627):
  • Quân Trịnh tấn công: Chia hai đường thủy bộ tiến xuống phía Nam, hẹn nhau ở cửa biển Nhật Lệ.
  • Quân Nguyễn phòng thủ: Ngăn chặn quân Trịnh.
  • Quân Nguyễn dùng kế: Nguyễn Hữu Dật tung tin đồn về Trịnh Gia và Trịnh Nhạc âm mưu làm loạn, khiến Trịnh Tùng nghi ngờ rút quân về.
  • Kết quả: Quân Trịnh rút lui, quân Nguyễn thắng nhưng lộ điểm yếu về phòng thủ.
• Đào Duy Từ gia nhập Nam Hà (1629):
  • Trần Đức Hòa tiến cử: Khen Đào Duy Từ xứng đáng là Gia Cát Lượng thời nay.
  • Đào Duy Từ được trọng dụng: Được phong chức tước, quản việc quân và tham dự triều chính.
  • Xây dựng Lũy Thầy: Huy động người đắp lũy Trương Dục, tạo nên hệ thống phòng thủ Lũy Thầy nổi tiếng.
• Nam Hà chuyển sang tấn công (1630):
  • Tập kích Châu Bố Chính: Chiếm toàn bộ vùng phía Nam từ sông Danh trở vào.
  • Đắp lũy Đâu Mâu: Kéo dài từ núi Đâu Mâu đến sông Nhật Lệ, xích sắt chắn ngang cửa biển.
  • Bắc Hà phòng thủ: Cắt đặt thêm lực lượng phòng thủ ở Nghệ An.
• Cuộc chiến lần thứ hai (1633):
  • Nguyễn Phúc Anh làm phản: Hẹn làm nội ứng với quân Bắc Hà.
  • Quân Trịnh tấn công: Nhắm thẳng hướng cửa biển Nhật Lệ.
  • Quân Nguyễn phòng thủ: Đóng cọc gỗ, đắp lũy Trường Sa.
  • Quân Trịnh nghi ngờ: Không thấy Nguyễn Phúc Anh tiếp ứng, lòng quân chán nản.
  • Quân Nguyễn phản công: Đánh mạnh, quân Tiên Phong Bắc Hà tan vỡ.
  • Kết quả: Nam Hà thắng lợi nhưng không kịp chiếm nốt phía Bắc Châu Bố Chính.
• Đào Duy Từ và Nguyễn Phúc Nguyên qua đời (1634-1635): Nam Hà tạm hoãn tấn công, tập trung chuyển giao quyền lực.
• Nguyễn Phúc Lan lên thay (1635):
  • Nguyễn Phúc Anh tiếp tục làm phản: Bị dẹp tan, Nguyễn Phúc Anh bị xử tử.
  • Nam Hà gặp nạn đói (1637): Không thể đánh ra Bắc.
  • Bắc Hà đối phó với họ Mạc (1638-1639): Trịnh Tráng hai lần đem quân đánh Cao Bằng.
• Nam Hà tấn công (1640):
  • Chiếm Bắc Bố Chính: Nguyễn Hưu Dật dùng kế phản gián thành công.
  • Trả lại Bắc Bố Chính: Nguyễn Phúc Lan không mặn mà với chiến tranh.
• Cuộc chiến lần thứ ba (1643):
  • Trịnh Tráng tấn công: Mượn danh nghĩa vua Lê, sai Trịnh Tạc tiến đánh Châu Bố Chính.
  • Quân Nguyễn phòng thủ: Vững chắc, quân Bắc Hà không tiến thêm được.
  • Trịnh Tráng rút quân: Mùa hè nóng nực, khí hậu oi bức.
• Nghi án Tống Thị (1648):
  • Sử nhà Nguyễn: Tống Thị (vợ Nguyễn Phúc Kỳ) liên hệ với cha (Tống Phúc Thông) xin quân Bắc Hà.
  • Sử nhà Lê Trịnh: Không chép về cuộc chiến này.
  • Thực tế: Khó tin chỉ vì lời nói của một người phụ nữ mà Trịnh Tráng lại khởi binh.
• Cuộc chiến lần thứ tư (1648):
  • Quân Trịnh tấn công: Thủy quân đánh bại quân Nguyễn ở cửa biển Nhật Lệ.
  • Quân Nguyễn phòng thủ: Trương Phúc Phấn cố thủ lũy Trường Dục thành công.
  • Nguyễn Phúc Tần cứu viện: Đánh bại quân Trịnh, bắt sống ba vị quận công.
  • Nguyễn Phúc Lan qua đời: Nghi án bị Tống Thị đầu độc.
• Nguyễn Phúc Tần lên thay (1648):
  • Nguyễn Hữu Dật bị hạ ngục: Nghi án có ý định ra hàng Bắc Hà.
  • Nam Hà mở rộng về phía Nam (1653): Đánh Chiêm Thành, lấy đất đến sông Phan Rang.
  • Tống Thị bị xử tử (1654): Xúi Nguyễn Phúc Trung làm phản.
• Nam Hà tấn công Bắc Hà (1655):
  • Nguyễn Hữu Dật khuyên chia quân: Đánh Bắc Châu Bố Chính, đánh úp Hoành Sơn và Hà Trung.
  • Quân Nguyễn thắng lợi: Chiếm Bắc Châu Bố Chính, Lê Văn Hiểu bị thương, quân Bắc Hà thua to.
  • Mâu thuẫn giữa Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Hữu Dật: Nguyễn Hữu Tiến thận trọng không đánh tiếp.
  • Quân Bắc Hà phản công: Trịnh Trượng chỉ huy, quân đông thế mạnh.
  • Quân Nguyễn rút lui: Về bờ Nam sông Gianh, mất toàn bộ bảy huyện Nghệ An.
• Cuộc chiến lần thứ năm (1661-1662):
  • Trịnh Tạc rước vua Lê Thần Tông vào Nam: Đánh Nam Hà.
  • Quân Nguyễn phòng thủ: Nguyễn Hữu Dật rời hết dân chúng vào sau lũy Thầy.
  • Quân Bắc Hà hết lương: Rút hết quân về phía Bắc.
  • Nam Hà đắp thêm Lũy Chấn Ninh: Đối diện với hệ thống lũy Trường Sa.
• Cuộc chiến lần thứ sáu (1672):
  • Trịnh Tạc huy động đại quân: Đánh Nam Hà.
  • Nguyễn Phúc Tần phòng thủ: Nguyễn Hữu Dật phòng thủ Bố Chính, Nguyễn Phúc Thuần điều động binh lương.
  • Quân Trịnh tấn công lũy Trấn Ninh: Lê Thì Hiến chỉ huy.
  • Nguyễn Hữu Dật cứu lũy Trấn Ninh: Đốt đuốc, sửa và gia cố lũy.
  • Thủy quân Bắc Hà tấn công: Bị quân Nguyễn nghênh chiến, phải rút lui.
  • Trịnh Tạc rút quân: Trịnh Căn ốm nặng, quân lính khó lòng ở lâu ngày.
  • Kết quả: Hai bên lấy sông Danh làm ranh giới, không xâm lấn nhau nữa.

3. Giai Đoạn Hưu Chiến và Sự Trỗi Dậy của Tây Sơn (1672-1775)

• Bắc Hà:
  • Ổn định và phát triển: Dưới thời Trịnh Tạc, Trịnh Căn, Trịnh Cương.
  • Loạn lạc dưới thời Trịnh Giang: Ăn chơi trác táng, triều chính rối ren, khởi nghĩa nổi lên liên tục.
  • Trịnh Doanh lên thay: Điều chỉnh chính sách, đánh dẹp, củng cố tình hình.
  • Trịnh Sâm lên thay: Hoàn tất việc đánh dẹp, Bắc Hà thịnh trị.
• Nam Hà:
  • Ổn định dưới thời Nguyễn Phúc Tần, Nguyễn Phúc Thái, Nguyễn Phúc Chu, Nguyễn Phúc Trú, Nguyễn Phúc Khoát: Mở rộng về phía Nam, tiếp nhận người Minh di tản.
  • Phát triển nhanh chóng: Kéo theo tác động tiêu cực, tầng lớp cai trị xa xỉ, tham vọng lớn.
  • Nguyễn Phúc Khoát xưng vương (1744): Tỏ ý ngang hàng với họ Trịnh.
  • Khủng hoảng kế vị: Trương Phúc Loan lũng đoạn triều chính, lập Nguyễn Phúc Thuần (con thứ 16) lên ngôi.
• Tây Sơn nổi lên (1771):
  • Nguyễn Nhạc khởi binh: Với danh nghĩa diệt trừ Trương Phúc Loan, tôn Hoàng Tôn Dương.
  • Chiếm Quy Nhơn (1773): Dựng cờ hiệu Tây Sơn, đánh hạ các phủ.
  • Đánh bại quân Nguyễn: Chiếm Quảng Nam.
• Trịnh Sâm tấn công Nam Hà (1774):
  • Hoàng Ngũ Phúc chỉ huy: Đem quân vào Nam Hà với danh nghĩa giúp đánh Tây Sơn.
  • Chiếm lũy Trấn Ninh: Dễ dàng tiến sâu vào bên trong hệ thống lũy Thầy.
  • Chiếm Phú Xuân (1775): Triều đình Nam Hà tan vỡ, chạy vào Gia Định.
  • Tây Sơn xin hàng: Hoàng Ngũ Phúc đồng ý, phong chức cho Nguyễn Nhạc.

4. Kết Thúc Trịnh Nguyễn Phân Tranh và Hậu Quả

• Trịnh Nguyễn Phân Tranh kết thúc: Với việc triều đình họ Nguyễn tan vỡ, Bắc Hà chiếm được Thuận Hóa.
• Đại Việt tiếp tục bị chia cắt: Chiến loạn không chấm dứt, họ Trịnh rơi vào nội loạn, Tây Sơn đánh ra Bắc.
• Tây Sơn trỗi dậy: Sẽ đánh bại cả họ Nguyễn ở Nam Hà và họ Trịnh ở Bắc Hà.

Kết Luận

Giai đoạn Trịnh Nguyễn Phân Tranh là một thời kỳ đầy biến động trong lịch sử Việt Nam, với những cuộc chiến tranh liên miên gây ra nhiều đau khổ cho người dân. Tuy nhiên, giai đoạn này cũng chứng kiến sự phát triển kinh tế, văn hóa ở cả Đàng Trong và Đàng Ngoài. Sự trỗi dậy của phong trào Tây Sơn đã chấm dứt cục diện phân tranh, mở ra một trang sử mới cho dân tộc.