Thoát nghèo nhưng vẫn túng thiếu, làm sao để chuẩn nghèo phù hợp thực tế? | VTV24

Key Concepts

• Chuẩn nghèo (Poverty Line): The threshold used to define poverty, with different standards for rural and urban areas.
• Hộ nghèo (Poor Household): Households meeting specific criteria for low income and lack of basic services.
• Thoát nghèo (Poverty Exit): Moving above the defined poverty line.
• Tái nghèo (Poverty Recurrence): Falling back into poverty after having exited.
• Chuẩn nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Line): A poverty measure that considers income and access to basic services.
• Biến đổi khí hậu (Climate Change): Environmental shifts impacting livelihoods and exacerbating poverty.
• Chính sách an sinh (Social Security Policy): Government programs aimed at supporting citizens' well-being.
• Vốn ODA (ODA Capital): Official Development Assistance, international funding for development projects.

Ranh giới mong manh giữa nghèo và thoát nghèo

Chuyên gia an sinh đã nhiều lần cảnh báo về sự mong manh của ranh giới giữa nghèo và thoát nghèo. Chuẩn nghèo hiện tại được định nghĩa như sau:

• Nông thôn, miền núi: Thu nhập bình quân đầu người dưới 1,5 triệu đồng/tháng và thiếu hụt các dịch vụ cơ bản (y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch).
• Thành thị: Thu nhập bình quân đầu người dưới 2 triệu đồng/tháng và thiếu hụt các dịch vụ cơ bản.

Tuy nhiên, với mức sống thay đổi và giá cả tăng cao, nhiều hộ gia đình dù được ghi nhận là "thoát nghèo" nhưng thực tế vẫn phải chi tiêu tiết kiệm.

Trường hợp điển hình tại Thanh Hóa

• Bà Phúc (gần 70 tuổi): Sống dựa vào lương hưu 3,7 triệu đồng/tháng của chồng. Mức thu nhập này cao hơn chuẩn nghèo nông thôn, nhưng gia đình vẫn phải tính toán chi tiêu cẩn thận vì chỉ một lần ốm đau có thể làm cạn kiệt khoản tích lũy ít ỏi. Nhà cửa xuống cấp nhưng chưa có khả năng sửa chữa.
• Bà Bồng (hai mẹ con và một cháu): Có nhà kiên cố nhưng thu nhập chỉ nhỉnh hơn 1,5 triệu đồng/người/tháng. Con trai bà thường xuyên đau ốm, tạo gánh nặng tài chính lớn, phải vay mượn để đưa cháu đi bệnh viện.

Cả hai gia đình này, theo chuẩn nghèo hiện tại, đã thoát nghèo nhưng chất lượng cuộc sống không có sự cải thiện đáng kể so với hộ nghèo.

Chuẩn nghèo hiện tại không còn phù hợp

Nhiều chuyên gia cho rằng chuẩn nghèo hiện tại "quá thấp" và không còn phản ánh đúng thực tế mức sống ngày càng tăng của người dân. Dù thoát nghèo theo tiêu chí, nhiều hộ gia đình vẫn đang "mấp mé" giữa nghèo và nghèo cùng cực, chỉ cần một vài ngày không có việc làm là rơi vào cảnh khó khăn.

• Thực trạng: Khoảng 20% số hộ có mức sống thấp hơn mức trung bình của khu dân cư, dù đã thoát nghèo.
• Tăng trưởng thu nhập: Thu nhập bình quân của người Việt đã tăng từ hơn 3.700 USD (2021) lên khoảng 5.000 USD (2025). Sự tăng trưởng này kéo theo biến động giá cả, khiến chuẩn nghèo cũ trở nên lạc hậu.

Tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai

Biến đổi khí hậu và thiên tai đang là mối đe dọa lớn nhất đối với công cuộc giảm nghèo.

• Trận lũ tại Thanh Hóa: Gia đình bà Huyền gần như mất trắng tài sản (chuồng trại, nhà cửa hư hỏng, ruộng đồng ngập bùn, lợn gà mất, máy móc hỏng). Bà mong muốn nhận hỗ trợ vốn để phục hồi sản xuất.
• Sau lũ tại miền Trung: Gia đình chị Minh phải làm lại từ đầu. Chị lo ngại cuối năm có thể bị đưa vào danh sách hộ nghèo do mất vốn mua trâu bò, chỉ có thể nuôi lợn nhỏ để trang trải.

Thiên tai khiến người dân mất hết tài sản, vật dụng, dẫn đến nguy cơ tái nghèo rất cao. Số hộ nghèo dự kiến sẽ tăng vào cuối năm nay, đặc biệt ở các tỉnh miền Trung đang gồng mình trong lũ lụt kéo dài.

Chuẩn nghèo mới - Bước điều chỉnh cần thiết

Việc nâng chuẩn nghèo là bước điều chỉnh cần thiết để chính sách an sinh bắt kịp với thực tế đời sống.

• Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ 14: Nhấn mạnh sự cần thiết thay đổi trong cách xác định chuẩn nghèo mới.
• Dự kiến chuẩn nghèo mới (2026-2030):
  • Nông thôn: 2,2 triệu đồng/người/tháng.
  • Thành thị: 2,8 triệu đồng/người/tháng.
• Tác động của chuẩn mới: Tỷ lệ hộ nghèo dự kiến tăng lên khoảng 11,7%, tương đương tăng thêm hơn 900.000 hộ nghèo và cận nghèo.
• Ý nghĩa: Tăng chuẩn nghèo không làm người dân nghèo đi, mà giúp chính sách bao phủ rộng hơn, kịp thời hơn, đảm bảo mọi người dân có cơ hội tiếp cận dịch vụ cơ bản và vươn lên.

Tiêu chí xác định chuẩn nghèo mới

Chuẩn nghèo không nên áp dụng một mức chung cho tất cả. Việc xác định cần dựa trên:

• Tiền lương cơ sở.
• Mức sống thực tế của từng vùng, từng khu vực.

Chuẩn nghèo hiện tại chủ yếu dựa trên thu nhập, chưa phản ánh đầy đủ chất lượng sống, khả năng tiếp cận dịch vụ cơ bản và mức độ thiếu thốn vật chất.

Hỗ trợ phát triển bền vững

• Mục tiêu: Giúp các hộ nghèo, hộ cận nghèo phát triển sản xuất, đa dạng hóa sinh kế để giảm nghèo và thoát nghèo bền vững.
• Ví dụ: Anh Đức, nhờ hỗ trợ vốn từ Nhà nước và Ngân hàng Chính sách Xã hội, đã xây được nhà kiên cố. Tuy nhiên, với thu nhập từ 6 sào chè, việc trang trải sinh hoạt và nuôi con ăn học cùng bố mẹ già vẫn còn khó khăn.
• Mục tiêu đến 2030: Cơ bản không còn hộ nghèo.

Hướng tới chuẩn nghèo gắn liền với mức sống tối thiểu

Trong giai đoạn tới, việc xác định chuẩn nghèo sẽ xem xét thêm các yếu tố về tiếp cận dịch vụ xã hội, tạo cơ hội cho người nghèo.

• Bộ Nông nghiệp và Môi trường: Chuẩn nghèo mới phải gắn liền với chuẩn sống mới nhằm thúc đẩy công bằng xã hội.
• Mục tiêu đến 2030: Chuẩn nghèo mới có mức sống cao hơn, tiệm cận mức sống tối thiểu và trung bình, tạo sự công bằng và điều kiện sống tốt hơn cho người dân, đặc biệt là người yếu thế, vùng sâu vùng xa.

Lợi ích của chuẩn nghèo mới

• Nâng cao chất lượng thống kê, đánh giá.
• Minh bạch trong báo cáo quốc tế.
• Thuận lợi tiếp cận vốn ODA, quỹ khí hậu và phát triển bền vững.

Kết luận và đề xuất

Chính sách giảm nghèo mới cần công bằng và sát với đời sống người dân. Tuy nhiên, cần linh hoạt trong việc công bố chuẩn nghèo mới, có thể điều chỉnh hàng năm và áp dụng theo các vùng miền phù hợp thực tế, thay vì cố định trong 5 năm. Điều này sẽ tạo sự chủ động và đẩy nhanh công tác giảm nghèo, hướng tới mục tiêu đến năm 2030 cơ bản không còn hộ nghèo.