Lời Thề Hippocrates có còn nguyên giá trị trong thời đại ngày nay? | Nguyễn Trọng Quân

Key Concepts

• Lời thề Hippocrates: Bộ quy tắc ứng xử đạo đức y khoa cổ đại, được coi là nền móng của y đức.
• Chủ nghĩa hoài nghi: Phương pháp tiếp cận nghiên cứu lịch sử, đặt câu hỏi về các niềm tin phổ biến.
• Y học lâm sàng: Ngành y học tập trung vào chẩn đoán và điều trị bệnh nhân dựa trên triệu chứng và khoa học tự nhiên.
• Bối cảnh y học cổ đại: Thời kỳ mà việc chữa bệnh gắn liền với tôn giáo, thần linh, thiếu khung pháp lý và quy tắc nghề nghiệp.
• Bối cảnh y học hiện đại: Hệ thống y tế phức tạp với sự tham gia của nhiều bên (bác sĩ, bệnh nhân, chính phủ, tập đoàn bảo hiểm, công ty dược phẩm).
• Quyền tự chủ của bệnh nhân (Autonomy): Quyền của bệnh nhân được từ chối hoặc lựa chọn phương pháp điều trị.
• Lợi ích (Beneficence): Bác sĩ hành động vì lợi ích tốt nhất của bệnh nhân.
• Không gây hại (Non-maleficence): Bác sĩ không được đưa ra các quyết định gây hại.
• Công lý (Justice): Phân phối nguồn lực y tế khan hiếm và quyết định ai sẽ được điều trị.
• Phương pháp tiếp cận bốn nguyên tắc: Khung phân tích đạo đức y tế phổ biến (Autonomy, Beneficence, Non-maleficence, Justice).
• Hội đồng đánh giá thể chế (Institutional Review Boards - IRB): Các hội đồng đánh giá thí nghiệm trên con người.
• Đạo đức y sinh: Lĩnh vực nghiên cứu các vấn đề đạo đức trong y học và sinh học.
• Chỉnh sửa gen: Kỹ thuật y tế tiên tiến đặt ra các câu hỏi đạo đức mới.

---

Nguồn Gốc và Tác Giả Lời Thề Hippocrates: Một Cái Nhìn Hoài Nghi

Từ buổi bình minh của y học, Hippocrates được tôn vinh là "cha đẻ của y học lâm sàng" và là tác giả của Lời thề Hippocrates, một bộ quy tắc ứng xử đạo đức y khoa chuẩn mực. Tuy nhiên, nghiên cứu sâu hơn cho thấy nhiều điều không chính xác về nhân vật lịch sử này. Hippocrates sống khoảng năm 460-370 TCN, là một bác sĩ và triết gia Hy Lạp cổ đại. Giống như Pythagoras, cuộc đời và quyền tác giả của ông bị bao phủ bởi những giai thoại. Hầu hết các học giả ngày nay tin rằng Lời thề Hippocrates không phải do chính ông viết. Kho tàng văn tự y học gồm khoảng 60 tác phẩm ban đầu gắn liền với tên tuổi ông cũng được cho là của ít nhất 19 tác giả khác nhau. Danh tiếng và huyền thoại về Hippocrates phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ Hy Lạp Hóa (khoảng một thế kỷ sau khi ông qua đời), khi Thư viện Alexandria tập hợp các tác phẩm y học cổ điển thành "Tuyển tập Hippocrates," quy tất cả cho ông. Mặc dù vậy, Hippocrates vẫn được ghi nhận là người đầu tiên bác bỏ yếu tố siêu nhiên trong y học, đặt y học dưới góc nhìn triết học và khoa học, đề ra các nguyên tắc y tế, phân loại, chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa bệnh dựa trên khoa học tự nhiên.

Lời Thề Hippocrates Cổ Đại: Bối Cảnh và Nội Dung

Lời thề được ước tính viết vào thế kỷ thứ 4 hoặc thứ 5 TCN, trong bối cảnh y học chủ yếu dựa vào niềm tin tôn giáo và thần linh, do linh mục và thầy lang thực hiện. Không có khung pháp lý hay quy tắc nghề nghiệp rõ ràng; bất kỳ ai cũng có thể trở thành bác sĩ nếu có danh tiếng và khả năng thuyết phục. Lời thề Hippocrates là một dấu mốc quan trọng, lần đầu tiên đề cập đến các nguyên tắc đạo đức và khẳng định mục đích của y học là bảo vệ lợi ích bệnh nhân. Mặc dù Hippocrates loại bỏ yếu tố thần thánh trong giảng dạy, lời thề cổ đại vẫn bắt đầu bằng lời hứa với các vị thần Hy Lạp.

Các quy tắc chủ đạo của lời thề gồm hai phần:

1. Bổn phận của học trò: Đối với thầy giáo và gia đình thầy, cùng nghĩa vụ truyền thụ kiến thức y học.
2. Nguyên tắc đạo đức hành nghề:
   • Làm điều tốt hoặc ít nhất là không gây hại cho bệnh nhân.
   • Không hỗ trợ tự tử và phá thai.
   • Không phẫu thuật (có thể do phẫu thuật thời đó còn thô sơ và nguy hiểm).
   • Không quấy rối tình dục.
   • Giữ bí mật bất cứ điều gì liên quan đến bệnh nhân.

Lời thề yêu cầu bác sĩ điều trị bệnh nhân theo khả năng và phán đoán tốt nhất, đặt trọng trách cao lên người hành nghề nhưng không đề cập đến quyền và trách nhiệm của người bệnh. Nó được xem là bản tóm tắt các quy tắc đạo đức trong triết học Hy Lạp, góp phần ổn định mối quan hệ ba bên giữa thầy thuốc, bệnh nhân và bệnh tật.

Lời Thề Cổ Đại Trở Thành "Lời Nguyền" Trong Y Học Hiện Đại

Sự hòa hợp của mối quan hệ ba bên đã bị gián đoạn bởi sự ra đời của bảo hiểm y tế, các vấn đề sơ suất y khoa, công nghệ, công ty dược phẩm, quy định chính phủ và dân chủ hóa kiến thức y tế. Sự tham gia của nhiều bên đã tạo áp lực lớn lên bác sĩ, khiến lời thề Hippocrates cổ đại (và cả phiên bản hiện đại) không còn đủ để giải quyết các vấn đề đạo đức.

• Hạn chế kinh tế và bảo hiểm: Bác sĩ không thể kê đơn thuốc hoặc phương pháp điều trị tốt nhất do hạn chế về kinh tế hoặc danh mục thuốc của công ty bảo hiểm, ảnh hưởng đến quyền tự chủ của bác sĩ.
• Quyền tự chủ của bệnh nhân: Internet giúp bệnh nhân dễ dàng tiếp cận thông tin y học nhưng thường thiếu hiểu biết sâu sắc, dẫn đến việc họ đưa ra các quyết định dựa trên định kiến hoặc thông tin sai lệch. Bác sĩ phải cân bằng giữa lợi ích, quyền tự chủ của bệnh nhân và nguy cơ pháp lý.
• Mâu thuẫn với luật pháp đương thời:
  • Lời hứa với thần linh Hy Lạp cổ đại trở nên thừa thãi.
  • Việc cấm phá thai và trợ tử mâu thuẫn với luật pháp ở nhiều quốc gia hiện đại.
  • Nguyên tắc giữ bí mật có thể xung đột với luật pháp về bảo vệ trẻ em (ví dụ: phải báo cáo thông tin lạm dụng trẻ em cho cơ quan chức năng).

Lời thề không có ràng buộc pháp lý mà chỉ là chỉ dẫn đạo đức, dẫn đến tranh luận về việc tuân theo lời thề hay luật pháp.

Viết Lại Lời Thề và Các Khung Đạo Đức Thay Thế

Do lời thề Hippocrates đã được chỉnh sửa và bổ sung liên tục trong lịch sử, việc xét lại nó không mâu thuẫn với cách nó được tạo ra. Các phiên bản đương đại thường bỏ qua 2/3 bản cổ đại, lược bỏ yếu tố thần thánh và các quan điểm gây tranh cãi như trợ tử hay phá thai.

Bên cạnh Lời thề Hippocrates, nhiều quy tắc ứng xử và đạo đức y khoa khác đã được nghiên cứu và áp dụng:

• Tuyên bố Helsinki: Các nguyên tắc đạo đức cho nghiên cứu y học liên quan đến con người.
• Bộ luật Nuremberg: Các nguyên tắc đạo đức cho thí nghiệm trên con người, ra đời sau Thế chiến II.
• Phương pháp tiếp cận bốn nguyên tắc (Four-Principle Approach): Được Tom Beauchamp và James Childress công nhận, bao gồm:
  1. Autonomy (Quyền tự chủ): Bệnh nhân có quyền từ chối hoặc lựa chọn phương pháp điều trị.
  2. Beneficence (Lợi ích): Bác sĩ hành động vì lợi ích tốt nhất của bệnh nhân.
  3. Non-maleficence (Không gây hại): Bác sĩ không được đưa ra các quyết định gây hại.
  4. Justice (Công lý): Phân phối các nguồn lực y tế khan hiếm và quyết định ai sẽ được điều trị.

Các nguyên tắc này về lý thuyết có mức độ quan trọng như nhau nhưng có thể xung đột trong thực tế (ví dụ: Autonomy mâu thuẫn với Beneficence). Chúng cũng có thể mở rộng để bao gồm ảnh hưởng đến thân nhân, người hành nghề y, dân số tổng thể và các vấn đề kinh tế.

Kết Luận: Hướng Tới Một Hệ Thống Đạo Đức Y Tế Toàn Diện

Tất cả các lời thề, đạo luật và tuyên bố hiện có vẫn chưa giải quyết dứt điểm các vấn đề tồn đọng trong hệ thống y tế. Y tế ngày nay đã mở rộng ra ngoài phạm vi khám chữa bệnh và mối quan hệ thầy thuốc-bệnh nhân-bệnh tật, tạo ra một mối quan hệ xã hội phức tạp với sự tham gia của nhiều bên: chính phủ, các doanh nghiệp (bảo hiểm, dược phẩm), và các tổ chức nghiên cứu khoa học. Số phận của bệnh nhân và quyết định của bác sĩ đang chịu sự chi phối của nhiều bên có quyền lực ngày càng lớn.

Từ những năm 1970, ảnh hưởng của đạo đức trong y học đương đại được thể hiện qua việc sử dụng các hội đồng đánh giá thể chế (IRB), thành lập các ủy ban đạo đức bệnh viện, mở rộng vai trò của các nhà đạo đức lâm sàng và tích hợp đạo đức vào chương trình giảng dạy y khoa. Những tiến bộ khoa học công nghệ (di truyền, sinh sản người, chăm sóc cuối đời, chỉnh sửa gen) cũng làm tăng phạm vi và độ phức tạp của việc ra quyết định lâm sàng và chính sách, đặt ra những câu hỏi đạo đức quan trọng về tác động xã hội đối với các thế hệ tương lai.

Trong thế giới hiện đại, quyền lực của thần linh giảm sút, trong khi quyền lực của các thực thể như chính phủ và tập đoàn tư bản ngày càng lớn mạnh. Lời thề Hippocrates chỉ còn mang tính hình thức, không tạo ra sự khác biệt thực sự. Các nhóm nắm quyền lực lớn nhất trong hệ thống y tế lại có khả năng tạo ra các thể chế và mối quan hệ để bảo vệ chính họ.

Do đó, cần xây dựng một hệ thống pháp luật đạo đức y tế hoàn chỉnh, bao quát toàn bộ các bên liên quan, thay vì chỉ đặt trách nhiệm nặng nề lên bác sĩ. Một hệ thống như vậy sẽ giúp cải thiện mối quan hệ giữa bác sĩ và bệnh nhân, cũng như giữa loài người với bệnh tật và sự sống.