Lịch sử mối quan hệ Iran và Mỹ: Hai kẻ thù “không đội trời chung” | Put In | Thế Giới

Key Concepts

• Lực lượng thứ ba: Giấc mơ của Iran về một cường quốc trung lập, đạo đức để thoát khỏi ảnh hưởng của Anh và Nga.
• Quốc hữu hóa dầu mỏ: Hành động của Thủ tướng Mossadegh năm 1951 nhằm giành lại quyền kiểm soát tài nguyên dầu mỏ từ công ty Anh-Iran AIOC.
• Chiến dịch Ajax (Aak): Cuộc đảo chính năm 1953 do CIA và MI6 phối hợp thực hiện để lật đổ Thủ tướng Mossadegh và phục hồi Shah Pahlavi.
• Savak: Lực lượng cảnh sát mật khét tiếng của Iran dưới thời Shah, được Mỹ huấn luyện và trang bị.
• Học thuyết hai trụ cột: Chính sách của Mỹ dưới thời Nixon và Kissinger, biến Iran thành "cảnh sát của vùng Vịnh" thông qua viện trợ quân sự ồ ạt.
• Quyền giám hộ của giáo sĩ (Velayat-e Faqih): Học thuyết chính trị của Ayatollah Khomeini, trao quyền lực tối cao cho các học giả tôn giáo.
• Đại quỷ (Great Satan): Cách Khomeini gọi Hoa Kỳ, coi là biểu tượng của sự đồi trụy và can thiệp.
• JCPOA (Kế hoạch hành động chung toàn diện): Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa Iran và nhóm P5+1, hạn chế chương trình hạt nhân của Iran đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt kinh tế.
• Chiến dịch áp lực tối đa: Chính sách của chính quyền Trump nhằm gây áp lực kinh tế tối đa lên Iran để buộc nước này phải đàm phán lại thỏa thuận hạt nhân.

Bình minh của quan hệ Mỹ-Iran (Đầu thế kỷ 20)

• Iran bị kẹt giữa tham vọng đế quốc của Anh và Nga, nảy sinh mong muốn tìm kiếm một "lực lượng thứ ba".
• Hoa Kỳ được coi là một cường quốc đạo đức, có thể giúp Iran thoát khỏi ván cờ địa chính trị của châu Âu.
• W. Morgan Shuster, cố vấn tài chính người Mỹ, được mời đến Iran (1911-1912) để cải cách tài chính và khẳng định độc lập.
• Thủ tướng Mossadegh cũng kêu gọi sự ủng hộ từ Washington.
• Tuy nhiên, sự thờ ơ và bất lực của Mỹ trước áp lực từ Anh và Nga đã làm suy yếu niềm tin ban đầu.

Chiến tranh Lạnh và sự chuyển dịch quyền lực (Sau Thế chiến II)

• Vị trí chiến lược của Iran trở nên quan trọng trong việc ngăn chặn Liên Xô.
• Chính quyền Truman ban đầu có thiện cảm với việc Iran quốc hữu hóa ngành dầu mỏ (1951).
• Tuy nhiên, dưới áp lực từ Anh và lo ngại về ảnh hưởng của Liên Xô, Mỹ dần nghiêng về phía Luân Đôn.
• Cuộc biểu tình của Đảng Cộng sản Tudeh (1953) củng cố lo ngại của Mỹ về việc Mossadegh mất kiểm soát.
• Mỹ tuân thủ lệnh cấm vận dầu mỏ của Anh, đẩy kinh tế Iran vào khó khăn.
• Mossadegh coi đây là sự phản bội, đe dọa đối xử với Mỹ như đã đối xử với Anh.

Cuộc đảo chính năm 1953: Bước ngoặt định mệnh

• CIA và MI6 phối hợp thực hiện chiến dịch Ajax (Aak) để lật đổ Thủ tướng Mossadegh.
• Kermit Roosevelt Jr., đặc vụ CIA, điều phối chiến dịch từ việc tài trợ cho các nhóm chống đối đến việc sử dụng truyền thông để gây bất ổn.
• Sau thất bại ban đầu, các đặc vụ Mỹ và Anh quyết tâm thực hiện chiến dịch đến cùng.
• Mossadegh bị lật đổ và bắt giữ, mở đường cho sự trở lại ngai vàng của Shah Pahlavi.
• Mỹ củng cố chế độ mới bằng viện trợ tài chính và thành lập, huấn luyện Savak.
• Cuộc đảo chính trở thành một vết thương không bao giờ nguôi ngoai trong tâm thức người Iran, nuôi dưỡng cảm giác âm mưu và lo sợ sự can thiệp của Mỹ.

Thời đại của Pahlavi (1953-1979)

• Hoa Kỳ trở thành nhà bảo trợ của Shah Pahlavi.
• Shah thiết lập liên minh chặt chẽ với Anh và Mỹ, đồng thời bày tỏ lo ngại về ảnh hưởng của Liên Xô.
• Dưới thời Eisenhower, Mỹ tập trung vào mục tiêu chống cộng sản.
• Dưới thời Kennedy, Washington thúc đẩy cải cách và tự do hóa đổi lại viện trợ.
• Pahlavi định vị Iran là một chốt chặn địa chiến lược, chìa khóa cho an ninh năng lượng và ổn định châu Á.
• Học thuyết hai trụ cột dưới thời Nixon và Kissinger biến Iran thành "cảnh sát của vùng Vịnh".
• Washington ủng hộ tham vọng hạt nhân ban đầu của Pahlavi và dựa vào ông trong các vấn đề ngoại giao khu vực.
• Pahlavi theo đuổi một đường lối đối ngoại độc lập hơn, khao khát biến Iran thành một thế lực khác biệt.
• Chính quyền Carter (từ 1977) chuyển trọng tâm sang vấn đề nhân quyền, gây căng thẳng.
• Cả Washington và Tehran đều đánh giá thấp sức mạnh của các lực lượng cách mạng.
• Pahlavi ngày càng bị cô lập khỏi nhân dân.

Cách mạng Hồi giáo 1979: Khởi đầu của một kỷ nguyên mới

• Iran chìm trong khủng hoảng toàn diện vào cuối năm 1978.
• Dưới áp lực từ các lực lượng đối lập do Ayatollah Khomeini lãnh đạo và sự thay đổi chính sách từ chính quyền Carter, quyền lực của Pahlavi sụp đổ.
• Ngày 16 tháng 1 năm 1979, Pahlavi rời Iran, bắt đầu cuộc sống lưu vong.
• Ayatollah Khomeini trở về Tehran sau 15 năm lưu vong.
• Khomeini chỉ trích các chính sách thân phương Tây của Pahlavi, đặc biệt là việc trao quyền cho phụ nữ và những người không theo đạo Hồi.
• Ông hệ thống hóa tư tưởng của mình thành học thuyết "Quyền giám hộ của giáo sĩ".
• Lập trường chống Mỹ của ông trở nên quyết liệt, đỉnh điểm là lời chỉ trích thỏa thuận về quy chế lực lượng năm 1964.
• Khomeini tận dụng cơ hội tại Pháp để tẩy rửa hình ảnh cực đoan và thu hút sự ủng hộ.
• Chỉ trong vòng 24 giờ sau khi Khomeini trở về Iran, chính phủ cuối cùng trong triều đại Pahlavi sụp đổ.
• Hoa Kỳ bị định danh thành "Đại quỷ".
• Ngày 1 tháng 4 năm 1979, Cộng hòa Hồi giáo Iran được thành lập.

Khủng hoảng con tin Iran (1979-1981)

• Khủng hoảng con tin là đỉnh điểm của sự phẫn nộ, bắt nguồn từ di sản của cuộc đảo chính năm 1953.
• Ngày 4 tháng 11 năm 1979, một nhóm sinh viên chiếm giữ đại sứ quán Mỹ ở Tehran, bắt giữ 66 nhà ngoại giao và nhân viên Mỹ.
• Mục đích là yêu cầu Hoa Kỳ hồi hương Pahlavi để xét xử.
• Khomeini ủng hộ việc chiếm giữ, xem đây là cơ hội để loại bỏ chính phủ tự do và gia tăng quyền lực.
• Việc Palavi được nhập cảnh vào Mỹ được xem là sự tái diễn của cuộc đảo chính năm 1953.
• Vụ bắt giữ con tin đẩy Iran vào thế cô lập và hứng chịu trừng phạt kinh tế.
• Khomeini đưa ra các điều kiện để giải quyết khủng hoảng, bao gồm việc Mỹ cam kết không can thiệp và trả lại tài sản bị đóng băng.
• Chiến dịch giải cứu "Móng vuốt đại bàng" thất bại thảm hại vào tháng 4 năm 1980.
• Các con tin chỉ được trả tự do vào ngày 20 tháng 1 năm 1981, vài phút sau khi Reagan nhậm chức.
• Khủng hoảng đóng băng mọi khả năng hòa giải, củng cố sự thù địch.
• Sự kiện này được tung hô ở Iran như một chiến thắng vĩ đại.
• Uy tín của Iran bị tổn hại nghiêm trọng, bị gán cho hình ảnh quốc gia bảo trợ khủng bố.
• Sự cô lập tạo ra khoảng trống quyền lực mà Saddam Hussein của Iraq đã khai thác, phát động chiến tranh Iran-Iraq.

Vụ bê bối Iran-Contra

• Chính quyền Reagan bí mật bán vũ khí cho Iran để giải thoát con tin Mỹ ở Libăng.
• Israel làm trung gian cho các thương vụ đổi vũ khí lấy con tin.
• Trung tá Oliver North chuyển lợi nhuận từ các thương vụ vũ khí để tài trợ cho lực lượng Contra ở Nicaragua, vi phạm lệnh cấm của Quốc hội Mỹ.
• Vụ việc bị phanh phui vào tháng 11 năm 1986.
• Uy tín của Reagan bị tổn hại nặng nề.
• Một số quan chức bị truy tố và kết án.
• Vụ bê bối làm sâu sắc thêm sự thù địch và mất lòng tin giữa Iran và Hoa Kỳ.
• Vụ Iran-Contra được xem là một ví dụ về lạm dụng quyền lực tổng thống và coi thường quốc hội.

Chiến tranh Iran-Iraq (1980-1988)

• Hoa Kỳ xoay trục chiến lược, ngả về phía Iraq khi Saddam Hussein phát động xâm lược.
• Washington ban đầu giữ thái độ trung lập, nhưng lo ngại về sự bành trướng của cách mạng Hồi giáo và các cuộc tấn công khủng bố.
• Mỹ lo sợ một chiến thắng của Iran sẽ gây bất ổn cho vùng Vịnh và tạo cơ hội cho Liên Xô.
• Bước ngoặt xảy ra khi Iran chuyển từ phòng ngự sang tấn công vào lãnh thổ Iraq (1982).
• Mỹ quyết định hậu thuẫn cho Iraq, cung cấp vũ khí, tình báo và lời khuyên chiến lược.
• Chiến dịch "Stinger" được phát động để cô lập Iran.
• Năm 1987, Mỹ treo cờ Mỹ lên các tàu chở dầu của Kuwait, đẩy Washington vào một cuộc chiến tranh hải quân trên vịnh Ba Tư.
• Ngày 3 tháng 7 năm 1988, tàu tuần dương USS Vincennes của Mỹ bắn hạ một máy bay dân sự của Iran, khiến 290 người thiệt mạng.
• Người Iran phẫn nộ trước sự thiên vị của quốc tế dành cho Mỹ, việc Mỹ làm ngơ trước việc Iraq sử dụng vũ khí hóa học và vụ bắn hạ máy bay dân sự.
• Người Mỹ kinh hoàng trước chiến thuật "sóng người" của Iran, việc Iran từ chối đàm phán hòa bình và vai trò của Iran trong các cuộc tấn công khủng bố.
• Cuộc chiến giúp Khomeini củng cố quyền lực.
• Năm 1988, Khomeini miễn cưỡng chấp nhận lệnh ngừng bắn.

Thập niên 1990: Khoảng lặng ngắn ngủi

• Iran bước vào giai đoạn tái thiết đất nước và phá vỡ thế bị cô lập.
• Sự qua đời của Khomeini (1989) và sự trỗi dậy của các nhân vật cải cách như Tổng thống Khatami phát đi tín hiệu hạ nhiệt.
• Sự sụp đổ của Liên Xô và chiến thắng trong chiến tranh vùng Vịnh (1991) làm thay đổi các ưu tiên chiến lược.
• Saddam Hussein trở thành mối bận tâm trước mắt.
• Tuy nhiên, những rào cản lịch sử quá lớn khiến cơ hội đối thoại không thành công.

Đầu thế kỷ 21: Trục ma quỷ và sự leo thang của hạt nhân

• Năm 2002, Tổng thống George W. Bush liệt Iran vào "trục ma quỷ" cùng với Iraq và Triều Tiên.
• Chương trình hạt nhân bí mật của Iran bị phơi bày.
• Lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân gia tăng.
• Chế độ trừng phạt quốc tế hà khắc được áp đặt.
• Iran cáo buộc Mỹ theo đuổi chính sách thay đổi chế độ.
• Các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân thường xuyên bế tắc.

Thỏa thuận hạt nhân JCPOA: Khoảng lặng ngoại giao mong manh

• Sau nhiều năm đối đầu và trừng phạt, các cường quốc thế giới và Iran ngồi vào bàn đàm phán.
• JCPOA được ký kết vào ngày 14 tháng 7 năm 2015.
• Iran chấp nhận giới hạn nghiêm ngặt chương trình hạt nhân đổi lại việc dỡ bỏ trừng phạt kinh tế.
• Thỏa thuận mang lại sự hạ nhiệt trong quan hệ giữa Iran và phương Tây.
• Tuy nhiên, di sản của sự thù địch vẫn âm ỷ.

Giai đoạn tái căng thẳng: JCPOA sụp đổ và vòng xoay đối đầu

• Chính quyền Trump đơn phương rút khỏi JCPOA vào tháng 5 năm 2018.
• "Chiến dịch áp lực tối đa" được áp đặt, gây thiệt hại nặng nề cho kinh tế Iran.
• Iran đáp trả bằng cách rút khỏi các cam kết hạt nhân và thực hiện các hành động gây hấn trên vịnh Ba Tư.
• Ngày 3 tháng 1 năm 2020, Mỹ ám sát Tướng Qassem Soleimani.
• Iran tấn công tên lửa vào các căn cứ quân sự của Mỹ ở Iraq.
• Cuộc chiến ủy nhiệm tiếp tục âm ỉ.
• Mỹ can thiệp vào cuộc xung đột Israel-Hamas.
• Iran bắn 19 tên lửa vào căn cứ Hoa Kỳ ở Qatar.
• Tổng thống Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn giữa Israel và Iran vào tối 23 tháng 6.

Kết luận

Mối quan hệ Mỹ-Iran trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm, từ hy vọng hợp tác đến thù địch sâu sắc. Các sự kiện lịch sử như cuộc đảo chính năm 1953, khủng hoảng con tin, vụ Iran-Contra và chiến tranh Iran-Iraq đã tạo ra những vết sẹo khó lành. Thỏa thuận hạt nhân JCPOA mang lại một khoảng lặng ngoại giao ngắn ngủi, nhưng sự thay đổi chính quyền ở Mỹ đã dẫn đến sự sụp đổ của thỏa thuận và vòng xoay đối đầu mới. Tương lai của mối quan hệ Mỹ-Iran vẫn còn rất nhiều bất định.