Breakpoint: Từ Chữ đến Chữ | Trọng Dương Trần | TEDxFTU Hanoi

Key Concepts

Chữ Nôm, Chữ Quốc Ngữ, Break Point, Văn hóa Việt Nam, Lịch sử tiếng Việt, Dịch thuật kinh điển, Thơ Nôm, Thư pháp chữ Nôm, Mã hóa chữ Nôm, Ngữ âm lịch sử, Tuyên ngôn độc lập, Hiện đại hóa tiếng Việt.

Sự hình thành và phát triển của chữ Nôm

• Chữ Nôm là gì: Thứ văn tự dùng để ghi lại tiếng Việt, do người Việt sáng tạo từ thời Lý. Hiện nay là một tử văn tự không còn tồn tại nữa, nhưng đã tồn tại suốt từ giai đoạn Lý Trần đến 1945.
• Sự phát triển song song: Chữ Nôm phát triển song song với chữ Hán và tiếng Hán, tạo nên một hành trình Việt dã trong cả nghìn năm lịch sử.
• Giai đoạn Pháp thuộc: Giai đoạn quan trọng khi văn hóa Việt Nam tiếp xúc với nhiều ngôn ngữ và văn tự (Hán, Pháp, Nôm, Quốc ngữ).
• Break Point 1: Sự ra đời của chữ Nôm: Đánh dấu sự phát triển của tiếng Việt từ ngôn ngữ nói thành ngôn ngữ viết. Văn bản sớm nhất ghi tiếng Việt là sách "Vật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh" thời Lý.
• Dịch thuật kinh điển: Thao trường để tiếng Việt nâng cấp, sinh ra nhiều từ vựng hiện nay. Các kinh điển tôn giáo (Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo) được chuyển dịch sang tiếng Việt.

Các đỉnh cao văn học Nôm

• Break Point 2: Trần Nhân Tông và Phú Nôm: Nâng cấp tiếng Việt Trần thành ngôn ngữ văn học với các tác phẩm phú Nôm Phật giáo của dòng phái Trúc Lâm.
• Break Point 3: Nguyễn Trãi và Truyện Kiều:
  • Quốc âm thi tập và Hồng Đức quốc âm thi tập: Tạo đỉnh cao mới cho văn hóa Việt Nam với thơ tiếng Việt trong cung đình.
  • Truyện Kiều của Nguyễn Du: Đẩy tiếng Việt lên tầm cao mới, diễn tả tình đời và thân phận người phụ nữ một cách sâu sắc. Ví dụ: "Sống làm vợ khắp người ta, Hại thay thác xuống làm ma v chồng."
• Break Point 4: Thơ Hồ Xuân Hương:
  • Sự độc đáo của Hồ Xuân Hương: Xuất hiện như một ánh sáng lạ lùng, nói về thân phận người phụ nữ và bản năng trong xã hội phong kiến.
  • Các tác phẩm tiêu biểu: "Bánh trôi nước," "Quả mít," "Cái cối xay,"... đều mang ám ảnh về cuộc sống và tình dục.
  • Ví dụ: Đoạn thơ được trình bày song song chữ Nôm và tiếng Việt hiện đại, thể hiện sự liên kết giữa quá khứ và hiện tại.

Chữ Quốc Ngữ và Hiện đại hóa tiếng Việt

• Phong trào cải cách chữ Quốc ngữ: Chữ Quốc ngữ lan rộng nhờ báo chí và chính sách khai hóa của Pháp.
• Sự phát triển của chữ Quốc ngữ: Từ thứ chữ bên lề, chữ Quốc ngữ (chữ Latinh ghi âm tiếng Việt) dần được đưa vào đời sống, dạy học, báo chí.
• Dịch thuật tân thư: Dịch các kinh điển khoa học, kỹ thuật, triết học từ Nhật Bản và phương Tây, giúp tiếng Việt tự nâng cấp.
• Ví dụ về từ vựng:
  • Kinh tế: Dịch từ "economy," bắt nguồn từ "kinh bang tế thế" trong Nho giáo.
  • Sắt son: Dịch từ văn hóa "thiết khoán" (chế độ khắc khoán sắc son), biểu thị sự cộng hưởng quyền lợi giữa triều đình và gia tộc.
• Break Point 5: Tuyên ngôn độc lập: Khẳng định nhà nước non trẻ và chữ Quốc ngữ Latinh là chữ của quốc gia. Tiếng Việt trở thành ngôn ngữ quốc gia chính thống năm 1945.

Chữ Nôm trong thời đại số

• Mã hóa chữ Nôm: Các nhà nghiên cứu mã hóa code để chữ Nôm hiển thị trên các nền tảng khác nhau. Giáo sư Le College (chuyên gia Apple) là cha đẻ của nhóm mã hóa.
• Cơ sở dữ liệu chữ Nôm: VNP (USA) đưa lên mạng các trang dữ liệu lớn, bao gồm "Từ điển trung ôn dẫn giải" của giáo sư Nguyễn Quang Hồng và "Từ điển của Nguyễn Trãi."
• Ứng dụng công nghệ: Mong muốn sử dụng AI, VR, bảo tàng số để đưa văn hóa và chữ viết đến giới trẻ.
• Thư pháp chữ Nôm tiền vệ: Đưa chữ Nôm vào sáng tác nghệ thuật, hòa nhập với các trường phái như trừu tượng, ấn tượng, trình diễn, thiền.
• Ví dụ: Tác phẩm viết chữ "gió" bằng chữ Nôm, triển lãm ở nhiều nước. Sử dụng ngữ liệu văn học hiện đại để sáng tác chữ Nôm (ví dụ: "Trục nhánh hoa vu" - Trịnh Công Sơn).

Kết luận

Chữ Nôm và chữ Quốc ngữ là một cuộc chạy tiếp sức để tạo nên dáng hình tiếng Việt.