Việt Nam và hành trình "chuyển hướng" sang năng lượng tái tạo | The Scienceholic

Key Concepts

• Biến đổi khí hậu (Climate Change): Primarily caused by human activities, leading to the greenhouse effect and posing a global challenge.
• Năng lượng tái tạo (Renewable Energy): Clean, natural, and inexhaustible energy sources like solar, wind, and hydropower.
• Hiệu ứng nhà kính (Greenhouse Effect): The trapping of the sun's warmth in a planet's atmosphere.
• Tổ chức hợp tác quốc tế Đức GIZ (German Corporation for International Cooperation - GIZ): Supports vocational education and training programs in Vietnam.
• Chương trình đổi mới giáo dục nghề nghiệp tại Việt Nam (TVET Program): Focuses on vocational education and training reform in Vietnam.
• Tổ chức năng lượng tái tạo quốc tế (IRENA): An intergovernmental organization supporting sustainable energy transitions.
• Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP): A partnership initiative to support developing countries in their energy transition.
• Net Zero: Achieving a balance between the greenhouse gases emitted into the atmosphere and those removed from it.
• Quy hoạch điện VIII (Power Development Plan VIII): Vietnam's strategic plan for electricity development.
• Điện mặt trời (Solar Power): Energy generated from sunlight.
• Điện gió (Wind Power): Energy generated from wind.
• Điện mặt trời tự sản tự tiêu (Self-consumption solar power): Generating and using solar power on-site without selling excess to the grid.
• Hệ thống điện mặt trời mái nhà (Rooftop Solar System - RTS): Solar panels installed on rooftops.
• Vận hành và bảo trì (Operation and Maintenance - O&M): The ongoing management and upkeep of energy facilities.
• Nội địa hóa (Localization): Increasing domestic production of components and services for renewable energy projects.
• Khoảng trống kỹ năng (Skills Gap): The difference between the skills workers possess and the skills employers need.

Việt Nam và Thách thức Biến đổi Khí hậu

Việt Nam đang đối mặt với những tác động nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, được thúc đẩy chủ yếu bởi các hoạt động của con người và hiệu ứng nhà kính. Các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, với nhiệt độ kỷ lục 44,2°C được ghi nhận tại Tương Dương, Nghệ An vào năm 2023. Bão Yagi năm 2024 đã gây thiệt hại nặng nề, dẫn đến nhiều ca tử vong do sạt lở đất và lũ quét, hư hại hàng nghìn ngôi nhà, ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn hecta lúa và hoa màu, cùng với sự tàn phá nghiêm trọng hệ thống điện và giao thông.

Với đường bờ biển dài và địa hình thấp, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất. Nhiệt độ trung bình đã tăng khoảng 0,8°C so với đầu thế kỷ 20, và mực nước biển Đông tăng 3-4 mm mỗi năm trong 50 năm qua. Dự báo đến năm 2050, 10-12% dân số Việt Nam có thể bị ảnh hưởng trực tiếp bởi nước biển dâng, đặc biệt là ở Đồng bằng sông Cửu Long. Các thiên tai như bão, lũ lụt, sạt lở đất diễn biến phức tạp, điển hình là trận lũ lịch sử ở miền Trung năm 2020 gây thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng, và tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng ở Đồng bằng sông Cửu Long vào các năm 2015-2016 và 2019-2020, ảnh hưởng lớn đến nông nghiệp.

Cam kết và Định hướng Phát triển Năng lượng Tái tạo

Đối mặt với những hiểm họa này, Việt Nam đã đưa ra cam kết mạnh mẽ tại Hội nghị Thượng đỉnh về Biến đổi Khí hậu lần thứ 26 của Liên hợp quốc (COP26), với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng không (Net Zero) vào năm 2050. Để hiện thực hóa cam kết này, Quy hoạch Điện VIII xác định năng lượng tái tạo là hướng đi chiến lược.

Tiềm năng Năng lượng Tái tạo tại Việt Nam

Việt Nam sở hữu nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển năng lượng sạch. Với số giờ nắng trung bình 2.000-2.500 giờ/năm, đặc biệt ở miền Trung và miền Nam, Việt Nam có lợi thế lớn cho điện mặt trời. Các tỉnh như Ninh Thuận, Bình Thuận (nay là Khánh Hòa và Lâm Đồng sau sáp nhập) đã phát triển các trang trại điện mặt trời quy mô lớn.

Bên cạnh đó, Việt Nam có tiềm năng gió đáng kể với bờ biển dài hơn 3.200 km và các vùng núi, cao nguyên rộng lớn. Tốc độ gió trung bình ở các khu vực ven biển và cao nguyên như Ninh Thuận, Bình Thuận cũ, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Gia Lai, Đắk Lắk được đánh giá là cao, có thể so sánh với một số vùng ở châu Âu.

Tính đến năm 2023, chín tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đã có tổng công suất năng lượng tái tạo lên đến 13.212 MW.

Lợi ích Kinh tế và Cơ hội Việc làm

Ngành năng lượng tái tạo không chỉ mang lại lợi ích môi trường mà còn tạo ra cơ hội kinh tế và việc làm. Theo IRENA (2023), ngành này có thể tạo ra khoảng 40 triệu việc làm toàn cầu. Điện mặt trời dự kiến tạo ra 18 triệu việc làm (45%), và điện gió tăng gấp năm lần lên hơn 6 triệu việc làm (17%). Tại Việt Nam, điện gió và điện mặt trời có thể đóng góp 70-80 tỷ USD vào GDP và tạo ra 90.000-105.000 việc làm trực tiếp.

Định hướng Phát triển và Cam kết Chính phủ

Việt Nam đặt mục tiêu đạt đỉnh phát thải vào năm 2035, sau đó giảm dần và tiến tới Net Zero vào năm 2050. Lộ trình bao gồm giảm sự phụ thuộc vào điện than. Tháng 12 năm 2022, Việt Nam hợp tác với Nhóm Đối tác Quốc tế (IPG) thông qua Sáng kiến Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP), dự kiến huy động khoảng 15,5 tỷ USD đầu tư trong 3-5 năm.

Quy hoạch Điện VIII đặt mục tiêu tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu năng lượng quốc gia lên gần 47% vào năm 2050. Cụ thể, tỷ trọng điện từ năng lượng tái tạo dự kiến đạt 30,9-39,2% vào năm 2030 và 67,5-71,5% vào năm 2050. Mục tiêu kiểm soát phát thải khí nhà kính từ sản xuất điện không quá 170 triệu tấn vào năm 2030.

Quy hoạch Điện VIII đặt mục tiêu khoảng 28 GW công suất điện gió vào năm 2030 (22 GW trên bờ và gần bờ, 6 GW ngoài khơi). Đối với điện mặt trời, Chính phủ khuyến khích lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà (RTS) cho mục đích tự sản tự tiêu, với mục tiêu 50% tòa nhà dân cư và công cộng được trang bị RTS vào năm 2030. Nghị định 135/2024/NĐ-CP khuyến khích RTS phục vụ tự tiêu thụ.

Các khu vực như Ninh Thuận, Bình Thuận và Tây Nguyên đang hướng tới trở thành Trung tâm Năng lượng và Tái tạo Quốc gia vào năm 2030.

Thách thức trong Phát triển Năng lượng Tái tạo

Hành trình phát triển năng lượng tái tạo của Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức:

• Huy động vốn: Cần đủ nguồn vốn đầu tư cho các dự án quy mô lớn và nâng cấp hạ tầng lưới điện.
• Tích hợp và ổn định lưới điện: Việc tích hợp lượng lớn năng lượng tái tạo biến đổi đòi hỏi hệ thống truyền tải thông minh và mở rộng.
• Công nghệ và vận hành: Cần tiếp cận và làm chủ các công nghệ tiên tiến, đặc biệt là điện gió ngoài khơi.
• Chuyển đổi lao động: Cần các giải pháp chuyển đổi phù hợp cho người lao động và xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao.

Phát triển Nguồn Nhân lực cho Năng lượng Tái tạo

Vai trò của nguồn nhân lực là vô cùng quan trọng để đạt được các mục tiêu về năng lượng tái tạo.

Nhu cầu Lao động

Ngành điện Việt Nam dự kiến tăng trưởng mạnh mẽ, với số lượng lao động trực tiếp có thể tăng từ 300.000 người hiện nay lên hơn 500.000 người vào năm 2035 (Quy hoạch Điện VIII), hoặc khoảng 560.000 người vào năm 2030 (kịch bản JETP). Đến năm 2030, điện gió và điện mặt trời sẽ cần hơn một nửa lực lượng lao động trực tiếp, tương đương khoảng 300.000 việc làm toàn thời gian.

Tuy nhiên, do năng suất lao động tăng và chi phí công nghệ giảm, nhu cầu lao động trên mỗi MW công suất phát điện dự kiến giảm dần, từ 4 việc làm/MW vào năm 2022 xuống còn 2,5 việc làm/MW vào năm 2040.

Tầm quan trọng của Nội địa hóa

Tăng tỷ lệ nội địa hóa trong sản xuất và dịch vụ có thể tạo ra nhiều việc làm hơn. Nếu tỷ lệ sản xuất và sử dụng linh kiện, dịch vụ trong nước tăng từ 50% lên 80% đối với điện mặt trời, tổng số năm làm việc có thể tăng từ 4,2 triệu lên 6,3 triệu (bao gồm việc làm trực tiếp, gián tiếp và liên quan). Đối với điện gió trên bờ, tăng nội địa hóa từ 30% lên 50% có thể tăng tổng số năm làm việc từ 2 triệu lên 3,3 triệu năm.

Tình hình Thị trường Lao động Hiện tại

Thị trường lao động năng lượng tái tạo đang phát triển nhưng còn thiếu hụt lao động có tay nghề cao. Các doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tìm kiếm ứng viên sẵn sàng làm việc ngay lập tức. Khoảng 25% công việc trong ngành điện gió và điện mặt trời đòi hỏi lao động có tay nghề cao.

Các giai đoạn chính trong một dự án năng lượng tái tạo bao gồm: Nghiên cứu và Phát triển (R&D), Xây dựng và Lắp đặt (CNI), và Vận hành và Bảo trì (O&M). Việt Nam đã làm chủ giai đoạn phát triển dự án và xây dựng, và đang tập trung vào giai đoạn O&M để giảm chi phí và tăng hiệu quả.

Các vị trí việc làm phổ biến cho sinh viên giáo dục nghề nghiệp trong giai đoạn O&M bao gồm: kỹ thuật viên bảo trì, vận hành tua bin gió/hệ thống điện mặt trời, giám sát ca, và kỹ sư chuyên biệt (an toàn, sức khỏe, môi trường). Các ngành liên quan như hệ thống điện, điện tử công nghiệp, cơ điện tử, kỹ thuật điều khiển và tự động hóa, xây dựng, cơ khí, nhiệt lạnh cũng đóng góp vào các dự án năng lượng tái tạo.

Khoảng trống Kỹ năng Cần Lấp đầy

Ngành năng lượng tái tạo đối mặt với sự thiếu hụt kỹ năng đáng kể, đặc biệt trong vận hành và bảo trì các hệ thống ngày càng phức tạp.

• Kỹ năng chuyên môn (Kỹ năng cứng):
  • Điện gió: Thiếu kiến thức chuyên ngành về hệ thống tua bin gió, cấu tạo, hoạt động bộ phận cơ khí, điện, hệ thống điều khiển; kỹ năng làm việc an toàn trên cao; kiến thức hệ thống thủy lực và cơ khí phức tạp; kỹ năng đọc hiểu tài liệu kỹ thuật tiếng Anh; chứng chỉ an toàn và bảo trì chuyên biệt. Hạn chế tiếp cận công nghệ và phần mềm độc quyền của nhà sản xuất nước ngoài, chi phí cao cho các chứng chỉ quốc tế (GW, Irata).
  • Điện mặt trời: Cần cải thiện kiến thức kỹ thuật, hiểu biết tiêu chuẩn quốc tế (NEC, OSHA), kỹ năng thiết kế nâng cao, kinh nghiệm thực tế lắp đặt và xử lý sự cố, khả năng chẩn đoán lỗi phức tạp, và đào tạo quy trình an toàn.
• Kỹ năng mềm:
  • Trình độ tiếng Anh hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tài liệu và giao tiếp quốc tế.
  • Thiếu nhận thức và tuân thủ tiêu chuẩn an toàn, kỹ năng thực hành do hạn chế cơ sở hạ tầng và cơ hội.
  • Khả năng tự học và chủ động cần cải thiện, xu hướng phụ thuộc vào giảng viên.
  • Thiếu kỹ năng giao tiếp, giải quyết vấn đề, quản lý thời gian, tổ chức, và thích ứng với công nghệ mới.
  • Hiểu biết sâu sắc về các khái niệm và nguyên lý cốt lõi còn hạn chế do cách học thiên về ghi nhớ.

Nỗ lực của các Cơ sở Giáo dục Nghề nghiệp

Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tại Việt Nam đang nỗ lực cải thiện chất lượng đào tạo để đáp ứng nhu cầu của ngành năng lượng tái tạo.

Chương trình Đào tạo

• Đào tạo ngắn hạn: Cung cấp các khóa học cho doanh nghiệp, tập trung vào các lỗ hổng kiến thức và kỹ năng cụ thể (hệ thống điện mặt trời mái nhà, nguyên lý điện gió, sản xuất điện từ năng lượng tái tạo, hệ thống điện mặt trời tự sản tự tiêu, thay thế linh kiện).
• Tích hợp module: Tích hợp các module liên quan đến năng lượng tái tạo vào các chương trình kỹ thuật điện cốt lõi (thiết kế, lắp đặt, bảo trì, sửa chữa, vận hành hệ thống điện từ năng lượng tái tạo).
• Chương trình nâng cao: Triển khai module nâng cao về kỹ thuật viên dịch vụ điện gió theo tiêu chuẩn quốc tế.

Ví dụ: Trường Cao đẳng Công nghệ và Năng lượng Khánh Hòa (Catech) đã phát triển chương trình sơ cấp về lắp đặt và bảo trì điện mặt trời mái nhà, cùng các khóa học ngắn hạn về điện gió, mặt trời.

Nâng cao Năng lực Giảng viên

Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp chú trọng nâng cao năng lực giảng viên thông qua các phương pháp sư phạm hiện đại và cập nhật xu hướng công nghệ mới.

Ví dụ: Catech đã hỗ trợ nâng cao năng lực cho 17 giảng viên về lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà thông qua khóa đào tạo của Học viện Năng lượng Tái tạo Đức (Renac).

Hợp tác với Doanh nghiệp

Mô hình dạy lý thuyết kết hợp thực hành, phối hợp giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp ngày càng được công nhận.

• Đào tạo tại chỗ: Tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để tạo điều kiện cho sinh viên thực tập và tiếp xúc với thực tế.
• Đầu tư cơ sở vật chất: Doanh nghiệp đầu tư vào các trung tâm đào tạo hiện đại, phòng thí nghiệm, xưởng thực hành.
• Xây dựng chương trình đào tạo: Doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình, module đào tạo và đánh giá năng lực người học.
• Đào tạo cho giảng viên: Doanh nghiệp cung cấp khóa đào tạo cho giáo viên về công nghệ năng lượng tái tạo mới nhất và phương pháp giảng dạy.

Ví dụ: KTECH được trang bị 11 xưởng hiện đại, trong đó sáu xưởng được hỗ trợ bởi Đức, bao gồm hệ thống đào tạo điện mặt trời, điện gió. Hợp tác với các công ty như Bosch, Mercedes-Benz, Sheffler, Q Plus, IC giúp sinh viên có cơ hội làm việc trong các dự án thực tế.

Hợp tác Quốc tế

Các sáng kiến quốc tế như chương trình "Giáo dục nghề nghiệp xanh" do Bộ Hợp tác Kinh tế và Phát triển Liên bang Đức tài trợ, cung cấp cơ hội đào tạo cho đội ngũ giảng viên và quản lý tại Đức.

Kết luận

Hành trình phát triển năng lượng tái tạo của Việt Nam đầy hứa hẹn với những bước tiến đáng kể. Mặc dù còn tồn tại thách thức về vốn đầu tư, hạ tầng lưới điện và nguồn nhân lực, nhưng với quyết tâm của chính phủ, nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào và sự hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, Việt Nam đang vững vàng trên con đường kiến tạo một tương lai xanh và bền vững. Đây là câu chuyện về sự chuyển đổi của một quốc gia vì một hành tinh khỏe mạnh hơn, mở ra cơ hội phát triển kinh tế và xã hội trong nhiều thập kỷ tới. Sự đồng hành của các đối tác quốc tế, đặc biệt là Cộng hòa Liên bang Đức thông qua Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ), đang góp phần quan trọng vào việc xây dựng một kỷ nguyên năng lượng tái tạo cho đất nước.