Từ nghèo khổ đến thịnh vượng: Tại sao UAE SIÊU GIÀU như hiện tại? | Thành Nguyễn | Thế Giới

UAE: Bảy Tiểu Vương Quốc, Một Thiết Kế Bất Đối Xứng

Key Concepts:

• Bất đối xứng cấu trúc: Sự phân bổ không đều về quyền lực, tài nguyên và ảnh hưởng trong một hệ thống.
• Nền tảng (Platform): Mô hình kinh tế tạo điều kiện cho sự trao đổi giá trị thay vì trực tiếp sản xuất.
• Đồng tiến hóa (Co-evolution): Sự phát triển chung của các hệ thống khác nhau, trong đó mỗi hệ thống tạo điều kiện cho sự phát triển của hệ thống kia.
• Dư thừa cấu trúc (Structural Redundancy): Sự tồn tại của nhiều thành phần hoặc hệ thống thực hiện cùng một chức năng, tăng cường khả năng phục hồi.
• Phụ thuộc cấu trúc (Structural Dependency): Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành phần trong một hệ thống, có thể tạo ra sự ổn định hoặc bất ổn.

Phần Một: Bảy Tiểu Vương Quốc, Một Thiết Kế Bất Đối Xứng

UAE không phải là một quốc gia theo nghĩa truyền thống mà là một liên bang gồm bảy tiểu vương quốc, mỗi tiểu vương quốc có người đứng đầu, chính sách và quyền tự trị riêng. Liên bang được thành lập năm 1971 sau khi Anh rút quân khỏi vùng Vịnh. Tuy nhiên, cấu trúc này được thiết kế bất đối xứng ngay từ đầu.

Abu Dhabi chiếm 87% diện tích, nắm giữ khoảng 90% trữ lượng dầu mỏ của toàn liên bang và đóng góp phần lớn ngân sách liên bang. Tổng thống UAE luôn là người đứng đầu Abu Dhabi thuộc dòng họ Al Nahyan, một vị trí không có bầu cử hay tranh cử. Phó Tổng thống kiêm Thủ tướng luôn là người đứng đầu Dubai thuộc dòng họ Al Maktoum. Cấu trúc này, về bản chất, là một chế độ quân chủ liên bang với sự phân chia vai trò cố định giữa hai gia tộc lớn trong hơn 50 năm.

Trong tư duy hệ thống, đây là một ví dụ điển hình về bất đối xứng cấu trúc. Bất đối xứng này không phải là sự bóc lột mà là sự bổ sung: Abu Dhabi tích lũy, Dubai lưu thông, một bên giữ nền tảng, một bên mở rộng biên giới. Năm tiểu vương quốc còn lại phụ thuộc vào ngân sách liên bang do Abu Dhabi đóng góp, tạo ra sự ổn định nhưng cũng là sự phụ thuộc cấu trúc. So với Saudi Arabia, một vương quốc tập trung quyền lực, UAE là một liên bang phân tán nhưng có trọng tâm rõ ràng, phân bổ quyền lực theo chức năng thay vì hệ thống thứ bậc.

Phần Hai: Abu Dhabi, Tiểu Vương Quốc Trung Tâm Toàn Hệ Thống

Abu Dhabi không được biết đến nhiều như Dubai, nhưng là nơi tiền thực sự được cất trữ và chảy ra. Abu Dhabi có ba quỹ đầu tư quốc gia lớn:

• ADIA (Abu Dhabi Investment Authority): Quản lý khoảng 1.100 tỷ đô la, là một trong những quỹ đầu tư quốc gia lớn nhất thế giới.
• Mubadala Investment Company: Quản lý khoảng 330 tỷ đô la, tập trung vào đầu tư chiến lược trong công nghệ, hàng không, dược phẩm và năng lượng tái tạo.
• ADQ (Abu Dhabi Developmental Holding): Quản lý khoảng 263 tỷ đô la, tập trung vào phát triển trong nước.

Tổng cộng, ba quỹ này kiểm soát khoảng 1.700 tỷ đô la, lớn hơn GDP hàng năm của hầu hết các quốc gia. So với Saudi Arabia, tập trung đầu tư vào một quỹ duy nhất (PIF), Abu Dhabi phân chia thành ba quỹ với ba nhiệm vụ và cách tiếp cận rủi ro khác nhau. Đây là sự khác biệt giữa tập trung và dư thừa cấu trúc, trong đó dư thừa là một hình thức bảo hiểm.

Tahnun bin Zayed Al Nahyan, em trai của Tổng thống UAE, đồng thời là cố vấn an ninh quốc gia, chủ tịch ADIA và ADQ, nắm giữ một tổ hợp quyền lực tài chính, an ninh và ngoại giao hiếm có. Quyền lực thực sự nằm trong mạng lưới kiểm soát của dòng họ Al Nahyan, phân tán ở cấp liên bang nhưng tập trung ở cấp tiểu vương quốc.

Abu Dhabi đầu tư vào năng lượng tái tạo, công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dược phẩm và giáo dục đại học, tập trung vào xây dựng năng lực nội tại thay vì chỉ mua hạ tầng bằng dầu mỏ.

Phần Ba: Dubai, Nền Tảng Dựng Lên Bởi Dòng Chảy

Câu chuyện Dubai bắt đầu trước khi có dầu mỏ, với nghề lặn bắt ngọc trai. Sự sụp đổ của thị trường ngọc trai vào những năm 1930 đã đẩy Dubai vào nạn đói. Shah Rashid bin Said Al Maktoum, người cai trị Dubai từ năm 1958, đã bắt đầu dự án nạo vét kênh Dubai Creek để biến Dubai thành một trung tâm thương mại.

Dubai tận dụng vị trí địa lý chiến lược giữa Ấn Độ, Châu Phi và Châu Âu để trở thành một trạm thu phí trên con đường thương mại. Vàng từ London và Thụy Sĩ được vận chuyển qua Dubai đến Ấn Độ, tạo ra dòng tiền đầu tiên.

Sau đó, cảng Jebel Ali được xây dựng năm 1976, trở thành cảng nhân tạo lớn nhất thế giới, cung cấp nơi trú ẩn an toàn cho tàu chở dầu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Khu thương mại tự do Jebel Ali (JAFZA) được thành lập năm 1985, cho phép doanh nghiệp nước ngoài sở hữu 100% vốn, miễn thuế doanh nghiệp và thu nhập cá nhân, thu hút các công ty đa quốc gia như Sony, General Motors và Toyota.

Năm 2002, Dubai cho phép người nước ngoài sở hữu bất động sản vĩnh viễn, dẫn đến sự bùng nổ bất động sản và các dự án xa hoa như Palm Islands và Burj Khalifa. Tuy nhiên, sự bùng nổ này dựa trên nợ và đã suýt dẫn đến sự sụp đổ của Dubai vào năm 2008. Abu Dhabi đã can thiệp để cứu Dubai, nhưng sự kiện này đã nhắc nhở về sự phụ thuộc của Dubai vào Abu Dhabi.

Dubai đã phục hồi sau khủng hoảng 2008 bằng cách đa dạng hóa các dòng chảy, tận dụng các cuộc khủng hoảng ở các khu vực khác để thu hút vốn và nhân lực. Chương trình Golden Visa là nỗ lực để biến Dubai thành một mái ấm thực sự thay vì chỉ là một điểm đến tạm thời.

Phần Bốn: Abu Dhabi và Dubai Đồng Tiến Hóa

Abu Dhabi là động cơ tích lũy, Dubai là động cơ lưu thông. Abu Dhabi sản xuất giá trị từ tài nguyên vật lý, Dubai sản xuất giá trị từ dòng chảy. Hai tiểu vương quốc đồng tiến hóa, bổ sung cho nhau. Abu Dhabi cung cấp sự ổn định tài chính, Dubai cung cấp danh tiếng và dòng chảy quốc tế.

Tuy nhiên, mối quan hệ này không bình đẳng. Abu Dhabi nắm giữ quyền lực cứng, Dubai nắm giữ quyền lực mềm.

Phần Năm: Những Vết Nứt Trong Thiết Kế

UAE đối mặt với những thách thức:

• Dân số: Khoảng 75% dân số là người nước ngoài, phụ thuộc vào hệ thống bảo lãnh, tạo ra sự bất đối xứng quyền lực.
• Phụ thuộc vào dòng chảy: Mô hình nền tảng của Dubai phụ thuộc vào dòng tiền, dòng khách du lịch và dòng hàng hóa, dễ bị ảnh hưởng bởi các cuộc khủng hoảng toàn cầu.
• Đa dạng hóa bề mặt: Phần lớn khu vực phi dầu mỏ của UAE vẫn phụ thuộc vào dòng tiền dầu mỏ.

Phần Sáu: Bài Học Cấu Trúc Cho Việt Nam

UAE cung cấp ba bài học cho Việt Nam:

1. Bổ sung tốt hơn đồng nhất: Thiết kế các tỉnh thành theo chức năng riêng biệt, bổ sung cho nhau thay vì cạnh tranh.
2. Dư thừa có chủ đích: Tạo ra sự dư thừa cấu trúc để tăng cường khả năng phục hồi.
3. Năng lực bản địa cần thời gian: Đầu tư vào giáo dục và nghiên cứu để xây dựng năng lực nội tại.

Việt Nam cần xây dựng năng lực nội sinh thực sự để tránh rơi vào tình trạng phụ thuộc và đảm bảo sự phát triển bền vững.