Tóm lược về ĐẾ CHẾ ASSYRIA trong 32 phút | Trần Phan | Thế Giới

Tóm Tắt Chi Tiết Video về Đế Chế Assyria

Key Concepts: Sự sụp đổ thời đại đồ đồng, Assyria (Aser, Assuria), Tân Đế chế Assyria, Chính sách khủng bố, Quân đội thường trực, Thư viện Ashurbanipal, Thần Aser, Chiến tranh và chinh phục.

1. Giới Thiệu về Đế Chế Assyria

• Sự sụp đổ thời đại đồ đồng (khoảng 50 năm), tác động lớn đến các nền văn minh lớn như Ai Cập, Hy Lạp, Hittite, gây ra thời kỳ đen tối về kinh tế, giao thương và chính trị.
• Assyria là một trong số ít các quốc gia sống sót và vươn lên trở thành một đế chế hùng mạnh và tàn bạo.
• Tên gọi: Ban đầu tự gọi là "Aser" (vương quốc của thần Aser). Người Hy Lạp gọi là "Assuria" (tiền thân của Assyria).
• Vị trí địa lý: Bắc Lưỡng Hà (Iraq, Bắc Syria, Nam Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay). Kinh đô AER bên bờ sông Tigris.
• Địa hình và khí hậu: Thung lũng sông Tigris đến cao nguyên Tiểu Á, dãy núi Zagros, đồng bằng màu mỡ. Khí hậu khó lường, điều kiện trồng trọt không lý tưởng. Vị trí địa lý là cửa ngõ giao thương giữa Âu-Á.
• Tài nguyên: Sắt và đồng (quan trọng cho sức mạnh quân sự).

2. Văn Hóa, Xã Hội và Tôn Giáo

• Phân tầng xã hội:
  • Serbrum: Nô lệ (thường là tù binh).
  • Ailum/Aser: Cư dân tự do, chủ yếu làm nông, có quyền sở hữu đất đai.
  • Shihulu: Người Assyria tự do trở thành nô lệ vì tài chính, có khả năng lấy lại tự do.
• Giai đoạn Tân Đế chế:
  • Giai cấp xã hội tăng lên.
  • Gia đình giàu có có thể tham gia chính quyền.
  • Quyền phụ nữ bị hạn chế (trước đây được thừa kế, sở hữu tài sản, ly hôn). Ngoại lệ: Vương hậu Samuram (nhiếp chính, tham gia chiến dịch quân sự).
• Kinh tế:
  • Cổ Assyria: Tham gia chuỗi giao thương giữa Lưỡng Hà và Tiểu Á, không kiểm soát chặt chẽ.
  • Tân Đế chế: Kiểm soát chặt chẽ kinh tế, độc quyền nhiều ngành nghề, tài sản chảy vào quốc khố.
• Văn hóa: Chịu ảnh hưởng từ các nền văn minh Lưỡng Hà và Tiểu Á (đặc biệt là đế chế Akkad). Du nhập văn hóa từ các vùng đất bị chinh phục.
• Ngôn ngữ: Thuộc nhóm ngôn ngữ Semitic, gần với tiếng Hebrew và Ả Rập. Chịu ảnh hưởng từ Akkad. Tân Đế chế du nhập tiếng Babylon (thơ ca, học thuật, hành chính). Arama dần lấn át tiếng Assyria.
• Kiến trúc:
  • Nhà từ gạch bùn. Công trình lớn dùng đá vôi (móng vẫn dùng gạch bùn).
  • Mái vòm, trỏm tường răng cưa (merlon), cung điện rộng rãi.
  • Tranh tường lớn.
• Nghệ thuật:
  • Ảnh hưởng từ Sumer thời kỳ đầu.
  • Phù điêu đá tinh xảo trên tường đền, cung điện (nghi lễ hoàng tộc, chiến tranh, sinh vật thần thoại).
• Văn học:
  • Hầu hết thất truyền.
  • Tác phẩm cổ nhất: Chuyện về Sargon thành Akkad.
  • Tân Đế chế: Thư viện Ashurbanipal (hơn 30.000 tài liệu), ghi chép sử, sao lưu tác phẩm (ví dụ: Sử thi Gilgamesh).
• Tôn giáo:
  • Tương đồng với các nền văn minh Lưỡng Hà (chung gốc rễ).
  • Hầu hết các vị thần chung, trừ thần Aser (riêng của Assyria).
  • Aser: Thần thành phố, cái chết, tái sinh, nông nghiệp (cổ Assyria). Vua của các vị thần, thần chiến tranh (trung kỳ). Biểu tượng: Cột, đĩa có cánh, chiến binh bắn cung.
  • Các vị vua Assyria gây chiến theo lệnh của Aser.
  • Đền thờ trở thành trung tâm tôn giáo, cộng đồng độc lập, sau đó suy tàn khi nhà nước mở rộng quyền lực.
  • Tương đối thoải mái với tôn giáo khác.

3. Chính Trị và Quân Sự

• Chính trị: Từ thành bang nhỏ phát triển nhờ thương mại, hành chính, tôn giáo, và quân sự. Chiến tranh là phương tiện chính để trở thành siêu cường.
• Quân sự:
  • Quân đội thường trực chuyên nghiệp (kỹ thuật vây thành, vũ khí sắt).
  • Sự tàn nhẫn (tàn phá, thiêu dụi, tàn sát) để ổn định tình hình (chính sách khủng bố).
  • Nhà nước cai trị bằng bạo lực.
• Giai đoạn phát triển quân đội:
  • Ban đầu: Nông dân được huy động khi cần.
  • Sabuasrutu: Binh lính chuyên nghiệp (cung thủ, lính cưỡi chiến xa).
  • Lính cưỡi chiến xa là lực lượng chủ lực.
  • Công binh phá hoại thành trì.
  • Bộ binh không được phân thành lực lượng riêng.
• Chiến lược: Trục xuất, di tản dân cư, đưa người Assyria đến định cư. Những người bị trục xuất bị tận dụng hoặc bán làm nô lệ.
• Vua quan trọng: Tiglath-Pileser III (Tân Đế chế):
  • Quân đội thường trực (đội quân chuyên nghiệp đầu tiên).
  • Bộ binh, kỵ binh, quân chiến xa, lính ném đá, cung thủ.
  • Vũ khí vượt trội (sắt), công thành (xây cầu, đào hầm), hệ thống liên lạc và hậu cần.
  • Sắt: Cứng hơn, rẻ hơn, bén hơn đồng.
  • Bốt cao đến đầu gối (đế dày, có đinh, tấm sắt) giúp hành quân dễ dàng hơn.
  • Tác chiến quanh năm, ở nhiều địa hình.
• Xây dựng đường xá: Giúp vận chuyển quân và tăng cường giao thương.

4. Lịch Sử Assyria

• Hình thành: Cộng đồng nhỏ quanh thành bang AER.
• Thời đại đồ đồng: Thuộc đế chế Akkad.
• Thành AER phát triển thành trung tâm thương mại và tôn giáo.
• Thời kỳ hoàng kim về văn hóa, ngôn ngữ (lấy cảm hứng từ các vị vua Akkad).
• Đế chế Akkad suy yếu: Thành AER bị cướp phá, phục hồi, làm chư hầu của tân Sumer.
• Giai đoạn cổ Assyria:
  • Bắt đầu độc lập dưới các vua Puzur-Ashur. Không xưng vương, coi Aser là vua.
  • Thành bang nhỏ (hơn 10.000 dân).
  • Vua Erisum phát triển thương mại (Lưỡng Hà - Tiểu Á).
  • Thế kỷ 19 TCN: Chịu áp lực, thương mại suy tàn, bị Shamshi-Adad I chinh phạt (vua của Ekallatum).
  • Shamshi-Adad I nâng tầm thần Aser ngang với Enlil.
  • Sau cái chết của Shamshi-Adad I: Thời kỳ đen tối, bất ổn chính trị, nội chiến.
  • Vua Puzur-Sin chấm dứt xung đột.
  • Đế chế Hittite cướp phá Babylon, tạo khoảng trống quyền lực.
  • Assyria bắt đầu có ảnh hưởng trong khu vực.
  • Nằm dưới ảnh hưởng của đế chế Mittani, cuối cùng giành độc lập.
• Giai đoạn trung kỳ Assyria:
  • Ashur-uballit I:
    • Sử dụng danh hiệu Shah (vua), ngang hàng Pharaoh Ai Cập, vua Hittite.
    • Mở rộng lãnh thổ, khai thác dân tộc man rợ, xây dựng công trình.
    • Gây chiến với thành bang xung quanh, giao thiệp với Babylon, Ai Cập.
    • Các vùng lãnh thổ mới thiếu ổn định.
    • Xung đột với Babylon kéo dài hàng trăm năm.
  • Tukulti-Ninurta I:
    • Làm suy yếu Hittite, chiếm Babylon, xây thủ đô mới.
    • Bị ám sát, giai đoạn hoàng kim kết thúc.
  • Sự sụp đổ thời đại đồ đồng: Assyria ít bị ảnh hưởng nhờ nằm sâu trong nội địa.
  • Ashur-resh-ishi I: Đánh bại vua Babylon Nebuchadnezzar I.
  • Tiglath-Pileser I: Chiến tranh, cải cách quân đội, chinh phạt, nhưng gặp vấn đề kiểm soát, bị người Aram quấy phá.
  • Aramaean invasions: Assyria suy thoái, mất lãnh thổ.
• Tân Đế chế Assyria:
  • Những năm 1000 TCN: Vùng đất cô lập, chiến tranh, dân cư thưa thớt, thiên tai.
  • Adad-nirari II: Chiến thắng quân sự trước Babylon, người Aram, Hittite.
  • Khôi phục lãnh thổ, xây dựng chính sách kinh tế quân sự (đồn trú với ngựa và lương thực).
  • Được coi là vua đầu tiên của Tân Đế chế Assyria ("thần bão trợ giúp ta").
  • Cuộc viễn chinh thành công, chiến thắng người Aram, Hurria.
  • Sáp nhập vùng đất từ bắc sông Diala đến trung tâm Lưỡng Hà.
  • Tấn công Babylon, mở rộng tuyến đường thương mại (đến Char ở Bắc Phi).
  • Ashurnasirpal II (883-859 TCN):
    • Trở thành siêu cường vĩ đại nhất khu vực.
    • Chiếm nhiều vùng đất Tiểu Á, chấm dứt quấy phá của người Aram, thế lực Tân Hittite.
    • Chuyển thủ đô về Kalkhu để kiểm soát lãnh thổ mới.
    • Tàn bạo (ép nô lệ xây thủ đô, chặt tay tù binh, tàn sát, thiêu dụi).
  • Shalmaneser III: Không nhiều thành tựu, quyền lực rơi vào tay quý tộc.
  • Tiglath-Pileser III (745-729 TCN):
    • Vua quan trọng nhất sau Ashurnasirpal II.
    • Đánh bại Uratu, chinh phục Levent và Babylon.
    • Cai trị trực tiếp thay vì chư hầu (giảm nổi loạn, thuế thường trực, ngân sách quân đội).
    • Tân Đế chế Assyria thực sự trở thành siêu cường.
    • Đổi mới chính trị kinh tế, thống nhất ngôn ngữ, giao lưu văn hóa.

5. Hồi Kết của Đế Chế Assyria

• Shalmaneser V (con trai Tiglath-Pileser III).
• Sargon II (tướng lĩnh giành ngôi, đặt tên theo Sargon của Akkad):
  • Xây thành phố lớn (Dur-Sharrukin, Nineveh).
  • Chết trận ở Tiểu Á năm 705 TCN.
• Sennacherib:
  • Chinh phạt, giữ lãnh thổ, phá hủy Babylon, thống trị Levent.
  • Bị ám sát năm 681 TCN.
• Esarhaddon:
  • Củng cố lãnh thổ, cân bằng quyền lực, xây lại Babylon, trao quyền cho phụ nữ.
  • Triều đại có nhiều phụ nữ quyền lực nhất.
  • Tiêu diệt kẻ thù ở Tiểu Á, chinh phục Sidon (đổi tên thành Kar-Esarhaddon).
  • Chinh phục Ai Cập năm 671 TCN: Vượt qua Sinai, chiếm Memphis (thủ đô Ai Cập).
  • Mất năm 669 TCN (44 tuổi).
• Ashurbanipal:
  • Vua vĩ đại cuối cùng của Assyria.
  • Dẹp loạn ở Elam, Ai Cập, đánh bại anh trai Shamash-shum-ukin.
  • Tàn bạo (giết anh trai, tàn sát dân nổi loạn, diệt chủng Elam).
  • Hình tượng gắn liền với Sardanapalus (vua ác độc dẫn đến ngày tàn).
  • Xây dựng Thư viện Ashurbanipal: Bảo tồn hơn 10 vạn tài liệu.
• Suy tàn:
  • Cái chết của Ashurbanipal năm 631 TCN chấm dứt thịnh vượng.
  • Những người thừa kế gây chiến với nhau, bị người Medes tấn công.
  • Nổi loạn của Babylon dưới thời Nabopolassar (xây dựng Tân Babylon).
  • Babylon chiếm nhiều thành phố quan trọng, giành lại độc lập.
  • Chiến tranh ác liệt giữa Assyria và Babylon.
  • Năm 620 TCN: Babylon chiếm vùng, bắt đầu quay ngược lại xâm chiếm Assyria.
  • Năm 615 TCN: Babylon chiếm lại Asher (cố đô).
  • Mùa hè năm 614 TCN: Medes tấn công Nimrud, Nineveh, chiếm đóng và tàn sát.
  • Babylon liên minh với Medes để tiêu diệt Assyria.
  • Năm 612 TCN: Medes và Babylon chiếm Nineveh, giết vua Assyria.
  • Ashur-uballit II cố gắng duy trì đế chế.
  • Cái chết của Ashur-uballit II năm 609 TCN và thất bại tại Carchemish năm 605 TCN chấm dứt hoàn toàn Assyria.
• Hậu quả:
  • Vùng đất Assyria bị bỏ rơi bởi Tân Babylon.
  • Thay đổi nhân khẩu học (lũ lụt, hạn hán) khiến vùng này thưa dân.
  • Văn hóa Assyria vẫn được duy trì.
  • Sau khi Babylon bị tiêu diệt, Assyria trở thành tỉnh Athura của Đế chế Ba Tư, dân số tăng trở lại.
  • Phục hồi kết thúc khi Đế chế Sasanian thiêu dụi Aser lần nữa vào năm 240 CN.

6. Kết Luận

Đế chế Assyria, từ một thành bang nhỏ bé, đã vươn lên trở thành một đế chế hùng mạnh nhờ vào quân đội thiện chiến, chính sách cai trị tàn bạo và hệ thống hành chính được tổ chức tốt. Tuy nhiên, chính sự tàn bạo và chính sách khủng bố đã gieo rắc sự thù hận trong lòng các dân tộc bị chinh phục, dẫn đến sự sụp đổ nhanh chóng của đế chế sau cái chết của những vị vua tài năng. Mặc dù vậy, di sản văn hóa và quân sự của Assyria vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay, đặc biệt là thông qua thư viện Ashurbanipal và các bài học về tổ chức quân đội và công nghệ chiến tranh.