Thương mại điện tử và bài toán phát thải: Lợi ích hay gánh nặng khí hậu? | VTV24

Key Concepts

• Phát thải nhà kính (Greenhouse gas emissions): Lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính, góp phần làm nóng lên toàn cầu.
• Thương mại điện tử (E-commerce): Hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ qua mạng internet.
• Bao bì (Packaging): Vật liệu dùng để đóng gói, bảo vệ sản phẩm.
• Rác thải nhựa (Plastic waste): Chất thải từ các sản phẩm nhựa, khó phân hủy.
• Tái chế (Recycling): Quá trình xử lý vật liệu đã qua sử dụng để tạo ra sản phẩm mới.
• Hoàn trả hàng (Returns): Việc người mua trả lại sản phẩm đã mua cho người bán.
• Thời trang nhanh (Fast fashion): Ngành công nghiệp thời trang sản xuất nhanh chóng các mẫu mã mới theo xu hướng, thường có vòng đời ngắn.
• Mua sắm có trách nhiệm (Responsible shopping): Hành vi mua sắm có ý thức về tác động môi trường và xã hội.

Tóm tắt chi tiết

1. Tác động môi trường của Thương mại điện tử

Thương mại điện tử (TMĐT) mang lại sự tiện lợi vượt trội, cho phép người tiêu dùng mua sắm dễ dàng chỉ với vài cú click chuột, thậm chí đặt hàng chục đơn mỗi lần. Tuy nhiên, sự tiện lợi này đi kèm với những hệ lụy môi trường nghiêm trọng:

• Gia tăng phát thải nhà kính: Mua sắm trực tuyến làm gia tăng 30% phát thải nhà kính.
• Chiếm tỷ lệ lớn phát thải bao bì toàn cầu: TMĐT chiếm 12% phát thải bao bì toàn cầu.
• Sự gia tăng đột biến về tiêu dùng và bao bì:
  • Trong 3 tháng gần nhất, người tiêu dùng Việt Nam đã mua tới 990 triệu sản phẩm qua sàn TMĐT.
  • Trung bình, mỗi người Việt mua gần 10 sản phẩm trong 3 tháng, tương đương khoảng 1 sản phẩm mỗi tuần.
  • Sự bùng nổ của TMĐT dẫn đến gia tăng nhanh chóng sản xuất và tiêu thụ bao bì cho đóng gói và vận chuyển.

2. Vấn đề Rác thải Bao bì từ TMĐT

Bao bì sử dụng trong TMĐT, dù có vẻ ngoài dễ phân hủy như hộp carton, lại chứa nhiều lớp vật liệu phức tạp như nylon chống sốc, băng keo, khiến việc tái chế trở nên khó khăn và tốn kém.

• Thành phần bao bì phức tạp: Mỗi đơn hàng thường đi kèm nhiều lớp bảo vệ (hộp carton, túi nilon, lớp chống sốc).
• Chi phí tái chế cao: Chi phí mua bao bì mới thường rẻ hơn nhiều so với chi phí tái chế.
• Số liệu rác thải bao bì toàn cầu:
  • Năm 2022, toàn cầu phát sinh khoảng 59,4 triệu tấn rác thải từ TMĐT.
  • Chỉ 17% trong số đó được tái chế đúng cách.
• Số liệu rác thải bao bì tại Việt Nam:
  • Năm 2023, các sàn TMĐT Việt Nam sử dụng khoảng 332.000 tấn bao bì.
  • Hơn 50% (171.000 tấn) là rác thải nhựa.
  • Dự báo, lượng rác thải từ TMĐT Việt Nam có thể tăng lên 800.000 tấn vào năm 2030 nếu không có biện pháp kiểm soát.
• Áp lực lên hệ thống thu gom: Phần lớn rác thải bao bì không được tái chế, trở thành rác thải sinh hoạt, gây áp lực lớn lên hệ thống thu gom và môi trường đô thị.

3. Tác động của Chính sách Hoàn trả Hàng miễn phí

Chính sách hoàn trả hàng miễn phí, một yếu tố quan trọng trong trải nghiệm mua sắm online, lại góp phần làm trầm trọng thêm vấn đề rác thải và phát thải.

• Khuyến khích hành vi mua sắm thiếu cân nhắc: Người mua có xu hướng đặt nhiều kích cỡ hoặc kiểu dáng, sau đó hoàn trả những món không ưng ý.
• Tăng gấp 5 lần lượng bao bì bỏ đi: Mua sắm trực tuyến tạo ra lượng bao bì bỏ đi gấp gần 5 lần so với mua hàng trực tiếp.
• Quy trình hoàn trả tốn kém: Hàng trả lại phải đóng gói hai lần (giao đi và giao về), tiêu tốn thêm nhiên liệu, khí thải và công sức xử lý.
• Số liệu phát thải từ hoạt động hoàn trả tại Mỹ (ước tính 2024):
  • Tạo ra 29 triệu tấn CO2.
  • 4,4 tỷ tấn rác thải bị chôn lấp.
• Tỷ lệ hàng hoàn trả bị tiêu hủy: Khoảng 30-40% hàng hoàn trả không quay lại thị trường do chi phí kiểm tra, phân loại và tái bán quá cao, dẫn đến việc bị thanh lý hoặc tiêu hủy.
• Phát thải từ hoàn trả quần áo: Chỉ riêng việc hoàn trả quần áo trong ngành thời trang nhanh đã phát thải tương đương với khí thải từ 3 triệu chiếc ô tô.

4. Các Giải pháp và Khuyến nghị

Để giải quyết bài toán phát thải từ TMĐT, cần có sự chung tay từ cả doanh nghiệp và người tiêu dùng, cùng với sự can thiệp của chính phủ.

• Giải pháp từ phía doanh nghiệp:
  • Tính phí hoàn trả: Giảm tình trạng đặt nhiều trả nhiều.
  • Mô hình xem đồ/thử sản phẩm ảo: Giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định mua hàng chính xác hơn.
  • Hệ thống tái đóng gói và tái bán hàng trả lại: Thay vì tiêu hủy.
  • Tập trung vào sản phẩm bền vững: Như chia sẻ của người sáng lập Goodb Gear, người đang tái bán khoảng 200.000 sản phẩm trả hàng mỗi năm sau khi kiểm định kỹ lưỡng.
• Khuyến nghị từ Liên Hợp Quốc:
  • Chính phủ cân nhắc cấm tiêu hủy các sản phẩm tiêu dùng.
  • Thúc đẩy việc tái sử dụng, sửa chữa và làm mới sản phẩm.
• Trách nhiệm của người tiêu dùng:
  • Mua sắm có trách nhiệm hơn: Cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đặt hàng.
  • Ưu tiên môi trường: Nhận thức rằng môi trường chỉ có một và cần được ưu tiên hàng đầu.
  • Thúc đẩy sử dụng vật liệu thay thế: Doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng nhau tìm kiếm và sử dụng các vật liệu thân thiện với môi trường.

5. Lời kết

Sự bùng nổ của TMĐT mang lại tiện lợi nhưng cũng tạo ra gánh nặng môi trường đáng kể. Việc lựa chọn sự tiện lợi cần đi đôi với ý thức bảo vệ môi trường. Đã đến lúc cần có những thay đổi căn bản trong cả cách thức hoạt động của doanh nghiệp và thói quen mua sắm của người tiêu dùng để hướng tới một tương lai bền vững hơn.

6. Trích dẫn đáng chú ý

• "Sự tiện lợi đang khiến chúng ta phải đánh đổi bằng bầu không khí mà mình đang hít thở."
• "Thương mại điện tử và bài toán phát thải, lợi ích hay gánh nặng khí hậu."
• "Mua sắm trực tuyến đã tạo ra quá nhiều rác thải."
• "Hoàn trả hàng thương mại điện tử chính là tác nhân giấu mặt trong khủng hoảng rác thải."
• "Hoàn trả sản phẩm có thể là miễn phí với người tiêu dùng nhưng chắc chắn là cái giá phải trả rất lớn với doanh nghiệp và môi trường."
• "Tiện lợi thì có thể lựa chọn nhưng mà môi trường thì chỉ có một và cần được ưu tiên hàng đầu."