Thought Show SS3 #6 | Sống nhiều cuộc đời qua trang sách | Dịch giả, Tác giả Trần Tiễn Cao Đăng

Key Concepts

• Văn chương và Triết học: Vai trò của văn chương và nghệ thuật trong việc đặt ra những câu hỏi triết lý sâu sắc, bổ khuyết những điều con người thường bỏ qua.
• Dịch thuật và "Thoát ý": Tầm quan trọng của việc dịch thuật không chỉ là chuyển ngữ từng chữ mà là truyền tải trọn vẹn ý nghĩa, cảm xúc và sắc thái văn hóa.
• Văn hóa đọc: Khái niệm văn hóa đọc phi vụ lợi, sự khác biệt giữa văn hóa đọc của Việt Nam và các nước phát triển, và những thách thức hiện tại.
• Vai trò của Văn chương/Nghệ thuật: Văn chương không chỉ để giải trí mà còn là "food for thought" và "food for soul", giúp con người suy ngẫm, chiêm nghiệm và sống chủ động hơn.
• Tác động của AI: Ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo đến khả năng tư duy, sáng tạo và viết của con người, nguy cơ "thối não" (brain rot).
• Đạo đức và Cảm thông: Mở rộng phạm vi đạo đức và cảm thông từ con người đến các loài vật, cây cối và toàn bộ thế giới.
• Nghệ thuật đích thực: Khả năng của nghệ thuật đích thực trong việc nhân hóa, mang lại góc nhìn đa chiều và khơi gợi sự đồng cảm.

Văn chương, Triết học và Vai trò của Người Dịch Giả

1. Văn chương như một Lăng kính Triết học

• Bổ khuyết và Khám phá: Văn chương và nghệ thuật có vai trò bổ khuyết những điều mà hầu hết mọi người không có hoặc không nghĩ đến. Chúng giúp con người suy ngẫm về những vấn đề triết lý sâu sắc một cách tinh tế, không khô khan.
• Nguy cơ của Văn hóa Giải trí thuần túy: Một nền văn hóa mà 100% tác phẩm văn học và điện ảnh chỉ mang tính giải trí sẽ gặp vấn đề về mặt tâm trí, vì nó không chịu đối diện với những vấn đề nghiêm túc.
• "Food for Thought" và "Food for Soul": Văn chương và nghệ thuật đích thực cung cấp "thức ăn cho suy nghĩ" và "thức ăn cho tâm hồn", nuôi dưỡng tinh thần con người, khác với các tác phẩm giải trí chỉ mang lại khoái cảm tức thời.
• Đặt câu hỏi khó, không đưa ra câu trả lời dễ: Đặc trưng lớn nhất của một tác phẩm sâu sắc là đặt ra những câu hỏi khó (ví dụ: "Thế nào là thiện và ác?", "Ý nghĩa sự tồn tại của con người là gì?") mà không đưa ra câu trả lời dễ dàng.

2. Cơ duyên và Hành trình của Người Dịch Giả

• "Cơ duyên trời định": Diễn giả Trần Tiễn Cao Đăng chia sẻ cơ duyên đến với nghề dịch thuật bắt nguồn từ môi trường gia đình có truyền thống yêu văn chương (mẹ là giáo viên dạy văn tại trường Đồng Khánh Huế) và tình yêu ngoại ngữ tự nhiên.
• Tình yêu văn chương từ thuở ấu thơ: Được mẹ đọc thơ Kiều, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Huy Cận từ nhỏ, cùng với việc tiếp xúc sớm với các tác phẩm kinh điển như "Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer" (dịch là "Kho tàng trong động ma") và "Không gia đình", đã nuôi dưỡng tình yêu văn chương từ sớm.
• Sự kết hợp giữa "máu văn chương" và "khả năng ngoại ngữ": Hai yếu tố này đã dẫn dắt anh trở thành dịch giả văn chương.

3. Thách thức của Dịch thuật: "Thoát ý"

• Vượt qua dịch máy móc: Mỗi ngôn ngữ có sắc thái nghĩa riêng. Dịch thuật đòi hỏi phải "thoát ý" khỏi bản gốc để người đọc bản địa tiếp nhận một cách trọn vẹn nhất, thay vì dịch sát từng chữ.
• Tính tương đối của dịch thuật: Không có bản dịch nào có thể chuyển tải 100% ý nghĩa từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Dịch thuật không phải là khoa học chính xác, và việc đánh giá mức độ chính xác là tương đối.
• Ví dụ "A man of principle and honor":
  • Dịch sát nghĩa: "Một con người của nguyên tắc và danh dự." (Hiểu được nhưng chưa hay).
  • Dịch thoát ý, thuần Việt: "Chính nhân quân tử." (Gói ghém trọn vẹn ý nghĩa, thuần Việt và hay hơn).
• Vai trò của dịch giả: Dịch giả không phải là "đồng tác giả" ngang hàng với tác giả gốc, vì tác giả là không thể thay thế. Tuy nhiên, dịch giả giỏi và chính xác thì khó thay thế.

4. Tác động của Văn chương và Nghệ thuật

• Sống nhiều cuộc đời: Qua việc dịch thuật, dịch giả có cơ hội sống nhiều cuộc đời khác nhau qua từng trang sách, học hỏi sâu sắc hơn.
• Thay đổi cách sống: Những câu văn, ý tưởng trong văn chương có thể thay đổi cách sống của con người.
• Phân biệt giữa giải trí và "món ăn chính":
  • Giải trí (món ăn vặt): Phim bom tấn Hollywood, văn chương ngôn tình... mang lại khoái cảm tức thời nhưng dễ quên.
  • Món ăn chính (food for thought, food for soul): Tác phẩm có chiều sâu, triết lý, đòi hỏi sự nghiền ngẫm, nuôi dưỡng tâm hồn và trí tuệ.
• Nguy cơ của nền văn hóa chỉ có giải trí: Một đất nước chỉ sản xuất tác phẩm giải trí có thể gặp vấn đề về tâm trí, không chịu đối diện với sự nghiêm túc.

Văn hóa Đọc và Tác động của AI

1. Thực trạng Văn hóa Đọc tại Việt Nam

• Khái niệm văn hóa đọc phi vụ lợi: Văn hóa đọc được định nghĩa là việc đọc sách thuần túy vì mục đích tinh thần, vô vị lợi, làm giàu suy nghĩ và tâm hồn, chứ không phải đọc sách công cụ để làm giàu theo nghĩa đen.
• Số liệu đáng báo động: Số lượng bản in trung bình của một đầu sách mới tại Việt Nam (2000 bản/100 triệu dân) rất thấp so với Iceland (2000 bản/330.000 dân). Điều này cho thấy người Việt đọc sách ít hơn gấp 300 lần so với người Iceland.
• Thách thức hệ thống: Thay đổi văn hóa đọc đòi hỏi sự quyết đoán của nhà nước, các bộ ngành (Văn hóa, Giáo dục) và cả một hệ thống. Vấn đề sách giáo khoa là một ví dụ cho thấy sự bế tắc hiện tại.
• Vai trò của những người làm sách: Dù tình thế chung có vẻ tuyệt vọng, những người làm văn chương, dịch sách, xuất bản vẫn cố gắng thay đổi từng chút một vì đó là ý nghĩa của việc làm người.

2. Vai trò của Văn chương trong việc Định hình Tư duy

• Văn chương bổ khuyết sự thiếu nhạy cảm: Văn chương nghệ thuật giúp con người bổ khuyết những điều mà hầu hết người ta không có, nói đến những điều mà hầu hết người ta không nghĩ.
• "Văn là người" - Một cách hiểu sâu sắc: Câu nói "văn là người" không nên hiểu một cách thô thiển. Một tác giả làm phim thị trường không nhất thiết là hời hợt. Nghệ sĩ ở tầm cao có thể phân thân, làm cả tác phẩm thị trường lẫn tác phẩm nghiêm túc, tùy thuộc vào mục đích.
  • Ví dụ Trương Nghệ Mưu: Phim "Anh Hùng", "Thập Diện Mai Phục" (thuần túy thị trường, đẹp mắt nhưng nội dung zero) và phim "Thiên Lý Đồ Đơn Kỵ" (không thị trường, chán nhưng sâu sắc).
• Nghệ thuật đích thực làm con người trở nên "người" hơn: Nghệ thuật đích thực giúp con người nhìn nhận thế giới đa chiều, vượt qua sự tẩy não và định kiến.
  • Ví dụ phim ngắn kênh Paraly: Khắc họa người lính Đức trong Thế chiến II như những con người bình thường, có nỗi sợ, ước mơ, lật ngược cách nhìn về "kẻ ác".
  • Ví dụ tác phẩm của László Krasznahorkai: Đặt ra những câu hỏi triết lý lớn về chiến tranh, bản chất con người một cách tinh tế, không khô khan.

3. Tác động của AI và Nguy cơ "Thối não"

• Giảm khả năng sản xuất ngôn ngữ: AI đang làm thay đổi tận gốc cách con người tư duy và sử dụng ngôn ngữ. Khả năng tự nói, tự viết và tự suy nghĩ của con người đang giảm sút.
• Phụ thuộc vào AI: Nhiều người, đặc biệt là học sinh, sinh viên, đang phụ thuộc vào AI để viết bài luận, tóm tắt, thậm chí nghiên cứu, dẫn đến nguy cơ "thối não" (brain rot).
• Cảnh báo về tương lai: Con người có thể đến lúc không biết đọc, biết viết vì đã có "bộ não bên ngoài" là AI.
• Lời khuyên:
  • Đọc thực sự: Không cậy vào AI để tóm tắt.
  • Sử dụng AI một cách sáng suốt và có tự trọng: AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không nên thay thế hoàn toàn vai trò của người viết.
  • Tự mình viết: Sau khi đọc, hãy thử viết ra suy nghĩ của bản thân.

Mở rộng Phạm vi Đạo đức và Cảm thông

1. "A Person Who Feels Pain for the World"

• Giới hạn của sự cảm thông bản năng: Con người thường chỉ đau cho những gì gần gũi với mình (bản thân, người thân, dân tộc). Sự cảm thông với những nỗi đau xa lạ, không liên quan trực tiếp là rất hạn chế.
• Ví dụ về sự xa cách: Việc một trận động đất ở Philippines không có người Việt có thể không gây đau đớn thực sự cho nhiều người.
• Mở rộng phạm vi đạo đức:
  • Từ con người đến động vật: Cảm thông với nỗi đau của động vật khi chúng cũng là nạn nhân của thảm họa.
  • Từ động vật đến cây cối và môi trường: Yêu thương và đau đớn khi thấy cây cối bị tàn phá, trái đất bị hủy hoại.
• Etic trọn vẹn: Etic (đạo đức) trọn vẹn là khi con người yêu thương và cảm thấy đau đớn cho cả thế giới, không chỉ riêng con người.

2. Vai trò của Văn chương trong việc Khơi gợi Cảm thông

• Nhân hóa và mang cái xa thành gần: Văn chương, nghệ thuật có khả năng nhân hóa, mang những câu chuyện xa lạ, những con người vô danh trở nên gần gũi, có tên, có khuôn mặt, có số phận.
• Ví dụ về người Gaza: Một tác phẩm văn học hoặc phim ảnh về khổ nạn của người Gaza sẽ tạo ra hiệu ứng cảm thông mạnh mẽ hơn nhiều so với việc chỉ xem họ như một đám đông.
• Lật ngược định kiến: Nghệ thuật có thể giúp chúng ta nhìn nhận lại những định kiến, hiểu rằng "kẻ ác" cũng có thể là con người với những nỗi niềm riêng.
• Nghệ thuật là không thể thay thế: Văn chương nghệ thuật đích thực có khả năng làm được điều này, giúp con người cảm nhận chân thật những điều mà nếu không có nó, ta sẽ không thể cảm nhận được.

Lời Khuyên Cuối Cùng

• Đừng làm nô lệ cho AI: Hãy đọc và viết bằng chính khả năng của mình.
• Sử dụng AI một cách thông minh: Tận dụng AI như một công cụ hỗ trợ để tham khảo, nghiên cứu, nhưng không để nó thay thế hoàn toàn tư duy và sáng tạo của bản thân.
• Đọc và viết là hành động của "người": Văn chương của con người mới thực sự là "văn của người".

Tóm tắt/Kết luận:

Buổi trò chuyện xoay quanh vai trò sâu sắc của văn chương và nghệ thuật trong đời sống, vượt xa mục đích giải trí đơn thuần. Văn chương được xem là "food for thought" và "food for soul", giúp con người suy ngẫm về những vấn đề triết lý, mở rộng góc nhìn và cảm thông với thế giới xung quanh. Diễn giả Trần Tiễn Cao Đăng, với kinh nghiệm của một dịch giả và tác giả, đã chia sẻ về hành trình đến với nghề, những thách thức trong dịch thuật, và tầm quan trọng của việc "thoát ý". Buổi nói chuyện cũng đề cập đến thực trạng đáng buồn của văn hóa đọc tại Việt Nam, những tác động tiềm ẩn của AI đến tư duy con người, và tầm quan trọng của việc mở rộng phạm vi đạo đức, cảm thông. Cuối cùng, một lời khuyên được đưa ra là hãy đọc và viết bằng chính khả năng của mình, sử dụng AI một cách sáng suốt như một công cụ hỗ trợ, để không trở thành nô lệ của công nghệ và giữ gìn bản chất "người" trong tư duy và sáng tạo.