Thought Show SS3 #5 | Triết học trong điện ảnh | TS. Đào Lê Na & ThS. Trịnh Đình Lê Minh

Key Concepts

• Triết học điện ảnh (Cinematic Philosophy): The philosophical language of cinema, focusing on how film communicates through images and sound rather than solely through dialogue.
• Ngôn ngữ điện ảnh (Cinematic Language): The unique way cinema uses visuals and sound to convey meaning and emotion, often expressing what cannot be articulated through words.
• Quan sát và suy tư (Observation and Contemplation): Essential practices for filmmakers and researchers to understand oneself, life, and the world.
• Đặt câu hỏi (Asking Questions): A fundamental philosophical and research tool, leading to deeper understanding and continuous exploration.
• Chấp nhận sự vô thường và không hoàn hảo (Acceptance of Impermanence and Imperfection): A recurring theme in cinema, acknowledging that life and its answers are not always perfect or fully resolved.
• Khoảng trống trong phim (Cinematic Gaps/Voids): Deliberate omissions or ambiguities in filmmaking that encourage viewer interpretation and reflection.
• Cái đẹp và cái thật trong nghệ thuật (Beauty and Truth in Art): The interplay between aesthetic representation and authentic expression of ideas and emotions in cinema.
• Vô thức tập thể (Collective Unconsciousness): The idea that filmmakers tap into shared human experiences and memories, even if unconsciously.
• Góc nhìn (Perspective): The understanding that film presents a specific viewpoint, and that different perspectives can lead to varied interpretations.

Triết học trong Điện ảnh: Ngôn ngữ của Hình ảnh và Âm thanh

Cuộc trò chuyện này khám phá vai trò và ý nghĩa của triết học trong điện ảnh, nhấn mạnh rằng điện ảnh không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là một ngôn ngữ triết học độc đáo, sử dụng hình ảnh và âm thanh để truyền tải những thông điệp sâu sắc mà lời nói không thể diễn tả hết.

Vai trò của Triết học trong Cuộc sống và Công việc

• Đạo diễn Trịnh Đình Lê Minh: Triết học không phải là điều ông suy nghĩ ngay từ đầu khi tiếp xúc với hiện tượng cuộc sống. Thay vào đó, ông tập trung vào quan sát, va chạm, cảm nhận và suy tư. Qua quá trình chiêm nghiệm, ông hiểu sâu hơn về bản thân, cuộc sống và cách mọi thứ vận động. Mục tiêu của ông là mô tả trạng thái đó lên màn ảnh, bắt đầu từ những điều giản dị như những lần vấp ngã hay những câu hỏi sâu thẳm bên trong. Ông tin rằng phim hay có thể chạm đến khán giả, và dù họ không nhận ra ngay, những câu trả lời có thể được tìm thấy khi họ suy ngẫm lại về bộ phim sau này.
• Tiến sĩ Đào Lê: Đối với bà, triết học luôn hiện diện trong cuộc sống và công việc nghiên cứu. Công việc của nhà nghiên cứu là đặt câu hỏi, không vội khẳng định một hiện tượng. Trong bối cảnh truyền thông và thông tin tràn lan, việc đặt câu hỏi về tính xác thực và ý nghĩa đằng sau những gì ta nhìn thấy là vô cùng quan trọng. Bà ví von tinh thần này với triết gia Socrates, người luôn đặt câu hỏi để con người tự nhận diện vấn đề. Bà nhấn mạnh rằng có những câu hỏi quan trọng hơn câu trả lời, và một số câu hỏi có thể đi theo ta suốt đời.

Điện ảnh và Sự Chấp nhận những Câu hỏi Không Lời giải đáp

• Tư duy đằng sau những bộ phim "chống rỗng": Đạo diễn Minh chia sẻ rằng đôi khi cuộc sống và phim ảnh đều chứa đựng những câu hỏi mà ta không thể có lời giải đáp. Ông dẫn lời một nhà văn Hungary, nhấn mạnh sự cần thiết phải chấp nhận những khổ đau và khó khăn của cuộc sống. Trong phim của ông, điều này thể hiện qua việc nhân vật phải học lại, đặt ra những câu hỏi mới và chấp nhận rằng mọi thứ không phải lúc nào cũng theo ý mình. Phim "Ngày xưa có một chuyện tình" là một ví dụ, nơi các nhân vật phải chấp nhận sự không hoàn hảo và đối diện với những khắc nghiệt của cuộc sống khi trưởng thành. Những "khoảng trống" trong phim là để khán giả tự lấp đầy.
• Sự ám ảnh của hình ảnh trong triết học điện ảnh: Tiến sĩ Lê nhấn mạnh rằng hình ảnh trong phim quan trọng không chỉ ở thông điệp rõ ràng mà ở khả năng gợi suy ngẫm. Bà không thích những phim nói hết bằng lời thoại, vì điện ảnh là ngôn ngữ của hình ảnh và âm thanh. Bà phân tích cảnh cô bé mặc áo đỏ trong "Danh sách của Schindler" không chỉ là biểu tượng của sự ngây thơ hay cái chết, mà là hình ảnh ám ảnh, liên tục đặt ra câu hỏi về con người, tội ác, chiến tranh và số phận con người. Hình ảnh này không mang một ý nghĩa cụ thể mà khơi gợi sự chất vấn liên tục, kết nối với các tình tiết khác trong phim để người xem suy ngẫm về đạo đức và bản chất cuộc sống. Bà ví dụ thêm về hình ảnh cậu bé trong "Cậu bé mặc đồ pyjamas" bước vào lò thiêu, nơi sự ám ảnh đến từ việc hình ảnh đó gợi lên sự suy ngẫm sâu sắc mà không cần miêu tả chi tiết.

Điện ảnh: Truyền tải Thông điệp hay Khơi gợi Diễn giải?

• Quan điểm của nhà làm phim: Đạo diễn Minh bày tỏ sự ngại ngùng khi trả lời câu hỏi về thông điệp của bộ phim. Ông tin rằng khi phim đã ra đời, khán giả có quyền tự do suy nghĩ và đưa ra góc nhìn riêng.
• Sự tự do của khán giả: Tiến sĩ Lê đồng tình, cho rằng việc để khán giả tự do diễn giải là quan trọng. Bà thấy sự phản biện lành mạnh trên mạng xã hội là cơ hội để nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ.

Nhân vật Điện ảnh và Sự Đồng cảm

• Mong muốn trở thành nhân vật:
  • Đạo diễn Minh: Muốn hóa thân thành cậu bé trong "The Red Balloon", người luôn tò mò, khám phá thế giới, tìm kiếm bạn đồng hành và cuối cùng chấp nhận buông bỏ để trở thành một cá thể độc lập, đối diện với cô đơn.
  • Tiến sĩ Lê: Liên tưởng đến trải nghiệm nghiên cứu về phim ngắn của Kurosawa, đặc biệt là hình ảnh cậu bé trong "Ánh nắng sau cơn mưa" và "Giấc mơ vườn đào". Bà ấn tượng với cách Kurosawa sử dụng hình ảnh để diễn tả cảm xúc và sự trưởng thành, như cậu bé dám bước vào thế giới "ngưỡng" để chuộc tội, và kết thúc phim với hình ảnh cậu bé đứng trước cầu vồng, gợi mở về hành trình trưởng thành.
  • Người dẫn chương trình: Thích nhân vật Moana, người lạc lối nhưng tìm ra con đường của mình, với câu nói "luôn luôn sẽ có một cách khác".

Vai trò của Đạo diễn và Nhà phê bình khi Xem phim

• Đạo diễn Minh: Có hai trạng thái khi xem phim: giải trí và phân tích. Ông có thể nhận ra những xử lý hay, nhịp điệu, hoặc lỗi kỹ thuật, nhưng sau đó vẫn cố gắng quay lại để thưởng thức bộ phim. Ông cũng có những buổi xem phim chỉ để "bóc tách" tác phẩm.
• Tiến sĩ Lê: Khi dạy sinh viên, bà nhận thấy việc học phân tích phim có thể làm mất đi sự ngây thơ ban đầu, nhưng đồng thời cũng nâng cao trải nghiệm xem phim. Bà khuyến khích sinh viên nhìn nhận phim từ nhiều góc độ, kể cả phim giải trí cũng có chiều sâu. Bà thừa nhận việc nghiên cứu phim khiến bà trở nên "khó tính hơn" nhưng cũng biết ơn vì được tiếp cận với những tác phẩm kinh điển và có được niềm hạnh phúc lâu dài từ đó.

Phim ảnh: Phản chiếu Nội tâm hay Trốn chạy Thực tại?

• Phim ảnh "xem mình":
  • Đạo diễn Minh: Chọn "Tokyo Story" (Câu chuyện Tokyo). Ông cảm thấy bộ phim ám ảnh vì sự nghiệt ngã của thời gian, những khoảnh khắc bị bỏ lỡ và tình cảm dung dị. Bộ phim gợi lên sự chấp nhận vô thường và câu hỏi liệu ta có đang tận hưởng từng khoảnh khắc cuộc sống hay không.
  • Tiến sĩ Lê: Đồng ý với "Tokyo Story", nhấn mạnh sự ray rứt khi nhận ra những gì đã bỏ lỡ trong cuộc sống và mối quan hệ. Bà cũng đề cập đến "Bên trong vỏ kén vàng" của Phạm Thiên Ân, đánh giá cao kỹ thuật quay dài và sự tìm kiếm nhịp điệu, tỉnh tại của cuộc sống, sự đối xứng giữa vô nghĩa và ý nghĩa.
• Trốn chạy hay Trải nghiệm: Cả hai khách mời đều đồng ý rằng xem phim là cách để tách mình khỏi thực tại, sống nhiều cuộc đời khác nhau và quay trở lại với tâm thế mới. Rạp chiếu phim đóng vai trò quan trọng như một "thánh đường" cho trải nghiệm này.

Cái Đẹp và Cái Thật trong Điện ảnh

• Đạo diễn Minh: Điện ảnh không chỉ là ghi lại hiện thực mà là một hiện thực khác được thể hiện qua lăng kính của người làm phim. Cái đẹp trong nghệ thuật gắn liền với vấn đề mà nhà làm phim muốn bày tỏ.
• Tiến sĩ Lê: Cái thật và cái đẹp hòa quyện trong nghệ thuật. Cái đẹp trong nghệ thuật không chỉ là sự hài hòa mà còn là sự gắn kết với vấn đề mà nhà làm phim muốn truyền tải. Bà lấy ví dụ về "Tâm trạng khi yêu", nơi sự chật hẹp của khu chung cư lại tạo nên vẻ đẹp, phản ánh thân phận con người và xã hội Hồng Kông thời điểm đó.

Sự Khởi sắc và Lo ngại trong Làm phim Việt Nam

• Khởi sắc:
  • Việc làm phim dễ dàng hơn với sự hỗ trợ của công nghệ và các khóa học.
  • Nhiều cuộc thi làm phim ngắn, cộng đồng làm phim phát triển.
  • Các bạn trẻ có nhiều động lực, không gian và sự tự do để làm phim.
  • Xuất hiện nhiều phong cách kể chuyện thú vị.
• Lo ngại:
  • Xu hướng làm phim phức tạp, u ám, nặng nề với suy nghĩ đó mới là phim có chiều sâu.
  • Các bạn trẻ mượn ý tưởng, chưa thực sự thể hiện trải nghiệm cá nhân.
  • Chưa tìm ra cách để hình ảnh mang tính triết học, thể hiện cách quan sát thế giới của riêng mình.
  • Xu hướng làm phim "bắt chước" mà không phải là chính mình.

Cái Tôi của Người làm phim

• Đạo diễn Minh: Cái tôi của người làm phim là quan trọng. Ông hoảng khi xem những bộ phim mà không biết liệu thay lời thoại bằng tiếng khác có còn là phim Việt Nam hay không. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của nguồn gốc văn hóa và danh tính của nhân vật.
• Tiến sĩ Lê: Đồng ý rằng cái tôi của người làm phim là quan trọng. Bà khuyến khích các bạn trẻ kể câu chuyện của mình, thể hiện cách quan sát thế giới.

Áp lực và Mục đích Làm phim

• Đạo diễn Minh: Mỗi bộ phim có mục đích khác nhau. Có phim hướng đến doanh thu và lợi nhuận, có phim là của các nhà làm phim độc lập với câu chuyện và góc nhìn riêng. Ông cố gắng cân bằng giữa việc tiếp cận khán giả rộng rãi và giữ vững "chất" của mình.
• Tiến sĩ Lê: Phân tích phim "Thương mẹ con đi" dưới góc nhìn Nho giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu, cho thấy sự nhầm lẫn và cách thể hiện "khó nói" rất Việt Nam. Bà liên hệ với tác phẩm của Ocean Vương, chỉ ra sự kết nối thú vị giữa người "quya" và người trung gian trong văn hóa Việt Nam.

Kết luận

Cuộc trò chuyện đã làm sáng tỏ rằng điện ảnh là một hình thức nghệ thuật phức tạp, nơi triết học được thể hiện qua ngôn ngữ hình ảnh và âm thanh. Nó không chỉ phản chiếu cuộc sống mà còn đặt ra những câu hỏi sâu sắc, khơi gợi suy ngẫm và cho phép khán giả trải nghiệm nhiều cuộc đời khác nhau. Cái đẹp và cái thật trong điện ảnh hòa quyện, tạo nên những tác phẩm thách thức người xem, khuyến khích họ nhìn nhận thế giới từ nhiều góc độ và khám phá chiều sâu nội tâm của chính mình.