TELEGRAM - Từ biểu tượng TỰ DO đến làn sóng CẤM CẢN | Trường Sơn | Thế Giới

Key Concepts

Telegram, bảo mật, quyền riêng tư, tự do ngôn luận, kiểm duyệt, an ninh mạng, mã hóa đầu cuối, tội phạm mạng, lừa đảo, tin giả, hợp tác pháp lý, siêu ứng dụng, Web3, tuân thủ pháp luật, trách nhiệm nền tảng.

Telegram là gì và hành trình phát triển

Telegram là ứng dụng nhắn tin được tạo ra năm 2013 bởi hai anh em người Nga Pavel và Nikolai Durov, nổi tiếng với việc xây dựng mạng xã hội VK (Facebook của Nga). Họ rời Nga sau khi từ chối bàn giao dữ liệu người dùng cho chính phủ, mang theo lý tưởng về tự do. Telegram không chỉ là ứng dụng nhắn tin mà là hệ sinh thái mở:

• Gửi tệp nặng tới 2GB.
• Lưu trữ tài liệu như một ổ cứng di động.
• Tạo nhóm tới 200.000 thành viên.
• Mở kênh phát tin tức cho hàng triệu người.
• Bot hỗ trợ nhiều hoạt động (đặt vé máy bay, giao dịch tiền điện tử).
• Tính năng Secret Chat với mã hóa đầu cuối.

Telegram phát triển mạnh mẽ nhờ tính bảo mật và tự do, thu hút nhiều người dùng từ giới đầu tư crypto, IT đến sinh viên. Tuy nhiên, sự tự do này cũng thu hút tội phạm mạng.

Telegram ra đời từ hành trình "trốn trại" của anh em Durov. Năm 2013, Pavel từ chối cung cấp dữ liệu người dùng VK cho chính phủ Nga và rời đi. Telegram ra mắt trên iOS và Android, nổi bật với Secret Chat (mã hóa đầu cuối, tự hủy tin nhắn, không yêu cầu thông tin cá nhân).

• 2014: 50 triệu người dùng.
• 2016: 100 triệu người dùng, xử lý 15 tỷ tin nhắn/ngày.

Telegram phát triển nhờ truyền miệng về tính bảo mật và tự do. Tuy nhiên, cũng bị nhiều chính phủ cảnh báo là nơi ẩn náu của các tổ chức cực đoan.

• 2015: Gỡ bỏ kênh tuyên truyền của IS sau cáo buộc là nền tảng chính để phát tán tài liệu, tuyển mộ.
• 2017: Indonesia chặn Telegram (bản web) vì kênh liên quan đến khủng bố.
• 2018: Nga cấm Telegram vì từ chối bàn giao khóa giải mã tin nhắn cho FSB. Iran theo sau vì Telegram được sử dụng để tổ chức biểu tình.

Người dùng vẫn tiếp tục sử dụng Telegram bằng VPN. Năm 2021, WhatsApp vướng bê bối dữ liệu, Telegram có thêm 25 triệu người dùng mới trong 72 giờ. Tháng 1/2021, có hơn 100 triệu người dùng mới.

• 2022: 700 triệu người dùng hoạt động hàng tháng, ra mắt Telegram Premium.
• 2023: Thêm tính năng Stories, Mini Apps, ví tiền mã hóa TONcoin.
• 2024: Gần 950 triệu người dùng, vượt Wechat.

Telegram trở thành siêu ứng dụng đa chức năng (nhắn tin, mạng xã hội, nền tảng tin tức, công cụ giáo dục, ví điện tử, cổng tích hợp game blockchain).

Hai mặt của một đồng xu: Tự do và Rủi ro

Telegram được yêu thích vì tính bảo mật và không kiểm duyệt, nhưng cũng trở thành "miền đất hứa" của tội phạm mạng, thông tin cực đoan và lừa đảo.

• Belarus (2020): Telegram là "phao cứu sinh" thông tin khi báo chí độc lập bị dập tắt. Kênh Nexta trở thành trung tâm chỉ huy của phong trào phản kháng.
• Hồng Kông (2019-2020): Công cụ chủ lực của người biểu tình bảo vệ tự do.
• Nga-Ukraine: Kênh truyền thông chính thức của cả hai bên.
• Việt Nam: Quan trọng với cộng đồng công nghệ, đầu tư tiền mã hóa, lập trình, khởi nghiệp.

Telegram được gọi là "miền tự do trên internet" vì tính linh hoạt, ẩn danh cao và ít bị hạn chế hiển thị. Tuy nhiên, sự tự do này cũng tạo điều kiện cho điều xấu phát triển.

Telegram không bật mã hóa đầu cuối mặc định, cho phép tạo tài khoản không cần danh tính thật, tự hủy dữ liệu. Khả năng tạo nhóm lớn, bot tự động và kênh công khai không giới hạn khiến Telegram trở thành nền tảng lý tưởng cho hoạt động phi pháp.

• 2015: IS sử dụng Telegram để tuyển mộ, phát tán tài liệu.
• 2016: Telegram xóa hơn 78 kênh liên quan đến IS sau áp lực quốc tế.
• Pháp (2024): Phát hiện nhóm Telegram giao bán ma túy, vũ khí, nội dung ấu dâm. Pavel Durov bị triệu tập, truy tố với 12 tội danh, phải nộp tiền bảo lãnh 5 triệu euro.
• Brazil (2023): Thẩm phán ra lệnh tạm đình chỉ hoạt động của Telegram vì không cung cấp thông tin về nhóm cực đoan.
• Ấn Độ: Telegram là trung tâm hoạt động của tội phạm mạng (phát tán bản quyền lậu, lừa đảo xuyên quốc gia).

Drama tại Việt Nam: Chặn Telegram

Ngày 23/5/2025, văn bản của Cục Viễn thông yêu cầu nhà mạng chặn truy cập Telegram được lan truyền. Tối 25/5, Telegram chính thức bị chặn truy cập toàn diện.

Theo thống kê đầu năm 2025, Telegram có khoảng 9600 kênh và nhóm hoạt động tại Việt Nam, 68% chứa nội dung xấu độc, vi phạm pháp luật.

Các hành vi vi phạm:

• Tuyên truyền chống phá nhà nước, kích động, xuyên tạc.
• Tổ chức hoạt động chính trị trái phép.
• Lừa đảo tài chính (đầu tư siêu lợi nhuận, đa cấp trá hình, giao dịch tiền mã hóa) với thiệt hại hơn 1000 tỷ đồng, hơn 13.000 nạn nhân.
• Giao bán trái phép dữ liệu cá nhân (thông tin căn cước, số điện thoại, địa chỉ, tài khoản ngân hàng) của 23 triệu người Việt.
• Chia sẻ nội dung độc hại về ma túy, ấu dâm, vũ khí.

Telegram từ chối hợp tác trong nhiều vụ việc, không có văn phòng đại diện, người đại diện pháp lý tại Việt Nam, vi phạm Nghị định 147/2024/NĐ-CP.

Người phát ngôn của Telegram cho biết công ty ngạc nhiên trước việc bị yêu cầu chặn, cho rằng đã phản hồi yêu cầu pháp lý. Tuy nhiên, Bộ Thông tin và Truyền thông cho biết Telegram không nộp thông tin đăng ký dịch vụ, không cung cấp đầu mối liên hệ, không phản hồi văn bản chính thức.

Quyết định chặn Telegram gây ra nhiều ý kiến trái chiều. Một số cho rằng cần thiết để quản lý lừa đảo, rò rỉ dữ liệu. Số khác lo ngại người dùng sẽ chuyển sang nền tảng khác, hoạt động phạm tội sẽ khó giám sát hơn. Chuyên gia cảnh báo về việc người dùng sẽ vượt rào bằng VPN.

Các tổ chức quan sát tự do internet có quan điểm không đồng nhất. Một số cho rằng Việt Nam đang đi theo xu hướng chung của nhiều quốc gia trong việc yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới tuân thủ luật pháp quốc gia (như DSA của EU).

Tương lai nào cho Telegram?

Telegram phải lựa chọn giữa mở rộng hợp tác pháp lý hoặc chấp nhận bị loại khỏi thị trường tiềm năng.

Con đường thứ nhất: Thỏa hiệp chiến lược.

• Thiết lập cơ chế phản hồi tối thiểu (như đã làm với Indonesia).
• Thiết lập bộ phận pháp lý và đại diện khu vực.
• Chấp nhận xóa hoặc hạn chế một số nội dung vi phạm luật địa phương.
• Ưu điểm: Tiếp tục tồn tại ở các thị trường lớn, mở rộng tính năng.
• Nhược điểm: Chấp nhận vai trò một phần của hệ thống.

Con đường thứ hai: Giữ vững lập trường hiện tại.

• Không hợp tác với chính phủ, không đại diện pháp lý, không điều chỉnh theo luật từng quốc gia.
• Ưu điểm: Duy trì biểu tượng của sự chống lại kiểm duyệt.
• Nhược điểm: Bị chặn hoặc hạn chế truy cập, mất người dùng, đối mặt với án phạt tài chính và pháp lý, không thể triển khai các tính năng tài chính.

Telegram đang chuyển dịch từ ứng dụng đóng sang nền tảng công nghệ đa năng, tham vọng trở thành siêu ứng dụng Web3. Để phát triển mô hình này một cách chính danh và lâu dài, Telegram buộc phải xây dựng niềm tin với người dùng và hệ thống pháp luật quốc gia.

Kết luận

Telegram vốn được xây dựng từ niềm tin vào quyền được giao tiếp mà không bị giám sát. Tuy nhiên, lý tưởng này va chạm với thực tế khi Telegram trở thành hạ tầng giao tiếp cho gần 1 tỷ người.

Tự do thông tin không thể đứng ngoài luật pháp, nhưng luật pháp cũng không thể làm ngơ trước nhu cầu về quyền riêng tư. Telegram đang trở thành biểu tượng của thời đại xung đột giữa công nghệ và thể chế.

Câu chuyện tại Việt Nam là lời nhắc nhở rằng một nền tảng tốt không thể là nơi ẩn náu an toàn cho cái ác. Hành động mạnh tay với một nền tảng cũng phải đi kèm với năng lực quản trị minh bạch, giải pháp công nghệ bền vững và đối thoại cởi mở.

Mỗi cá nhân đều có vai trò trong việc định hình không gian mạng. Một ứng dụng không thể làm thay toàn bộ lựa chọn đạo đức cho người dùng, nhưng nó có thể và phải chịu trách nhiệm về kiến trúc mà nó xây dựng ra.