Tại sao đàm phán giữa Mỹ và Iran rơi vào bế tắc | Victor Pham | Thế Giới

Key Concepts

• IRGC (Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo): Tổ chức quân sự độc lập, đóng vai trò là "tập đoàn vũ trang tư nhân" bảo vệ chế độ Iran, nắm giữ quyền lực kinh tế lớn.
• Eo biển Hormuz: Tuyến đường hàng hải chiến lược, điểm nóng phong tỏa quân sự giữa Mỹ và Iran.
• JCPOA (Thỏa thuận hạt nhân Iran): Thỏa thuận bị Trump hủy bỏ, hiện là tâm điểm của các cuộc đàm phán bế tắc.
• Thế lực thân Do Thái (Pro-Israel Lobby): Nhóm lợi ích có ảnh hưởng lớn đến chính sách đối ngoại và tài chính tranh cử của Đảng Cộng hòa tại Mỹ.
• Phong tỏa vịnh Oman: Chiến lược quân sự của Mỹ nhằm cắt đứt nguồn thu từ dầu mỏ của Iran.

---

1. Bối cảnh bế tắc ngoại giao (Tháng 5/2026)

Sau các cuộc không kích vào tháng 2/2026, quan hệ Mỹ - Iran rơi vào trạng thái "tiến thoái lưỡng nan".

• Yêu cầu của Mỹ: Iran phải từ bỏ chương trình hạt nhân và đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz.
• Yêu cầu của Iran: Dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt kinh tế như một điều kiện tiên quyết.
• Thực trạng: Cả hai bên đều đặt đối phương vào các lựa chọn cực đoan, khiến đàm phán không có tiến triển.

2. Bản chất của IRGC và cấu trúc quyền lực tại Iran

Tác giả so sánh IRGC với các đội quân vệ binh lịch sử (Janisari, Mamluk, Gulam) – những lực lượng trung thành với người cai trị nhờ đãi ngộ kinh tế thay vì ý thức hệ.

• Nguồn lực: IRGC kiểm soát khoảng 50% lợi nhuận xuất khẩu dầu mỏ (tương đương 15 tỷ USD/năm).
• Vai trò: Cung cấp phúc lợi (y tế, nhà ở, giáo dục) cho binh sĩ, tạo ra sự ổn định trong bối cảnh tỷ lệ thất nghiệp tại Iran trên 20%.
• Mâu thuẫn nội bộ: Việc từ bỏ hạt nhân để đổi lấy dỡ bỏ trừng phạt sẽ làm suy yếu quyền lực của IRGC (phe nắm giữ kho uranium) và tăng quyền lực cho chính phủ dân sự (phe kỹ trị).

3. Chiến lược phong tỏa và "Át chủ bài"

• Mỹ: Ngày 13/04/2026, Mỹ phong tỏa vịnh Oman, cắt đứt nguồn thu dầu mỏ của Iran. Đây là đòn giáng mạnh vào khả năng duy trì lòng trung thành của IRGC.
• Iran: Sử dụng uranium làm giàu và khả năng phong tỏa eo biển Hormuz bằng UAV làm công cụ mặc cả.
• Khả năng chịu đựng: Iran đang tìm cách lách luật (rửa nguồn gốc dầu qua Oman) và duy trì thương mại đường bộ. Mỹ cần khoảng 6 tháng phong tỏa để làm kiệt quệ tài chính Iran, nhưng áp lực giá dầu lên bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ khiến thời gian này trở nên quá dài.

4. Áp lực chính trị tại Mỹ: Trump và thế lực thân Do Thái

Tác giả lập luận rằng Trump không thể dễ dàng thỏa hiệp do ràng buộc với các nhà tài trợ và thế lực thân Do Thái.

• Mối quan hệ gia tộc: Thông qua cuộc hôn nhân của Ivanka Trump với Jared Kushner (gia đình có mối quan hệ sâu sắc với Netanyahu), Trump bị trói buộc chặt chẽ với lợi ích của Israel.
• Sự phân hóa trong nội bộ: Đội ngũ của Trump chia làm hai phe: phe MAGA (phản chiến) và phe thân Do Thái (không nhượng bộ).
• Bài học từ Biden (2024): Việc Biden cố gắng xoa dịu cử tri cấp tiến bằng cách hạn chế vũ khí cho Israel đã khiến ông mất đi sự ủng hộ từ các nhà tài trợ Do Thái và truyền thông, dẫn đến khủng hoảng chính trị. Trump đang cố gắng tránh vết xe đổ này.

5. Tổng kết và Triển vọng

• Bế tắc: Đàm phán hiện tại là cuộc chơi "ai chịu đựng giỏi hơn". Mỹ đe dọa tấn công cơ sở hạ tầng, Iran đe dọa trả đũa các mỏ dầu vùng Vịnh.
• Kết luận: Giải pháp ngoại giao khó thực hiện vì cả hai bên đều không thể nhượng bộ các lợi ích cốt lõi mà không gây ra sự sụp đổ chính trị nội bộ. Iran không thể từ bỏ hạt nhân nếu không có sự bù đắp kinh tế khổng lồ cho IRGC; Mỹ không thể dỡ bỏ trừng phạt nếu không đạt được mục tiêu hạt nhân vì áp lực từ các thế lực thân Do Thái và cử tri Cộng hòa.

"Đối với đội ngũ của Trump, thế lực thân Do Thái tương đương với các cổ đông sáng lập. Bất kỳ quyết sách nào của Nhà Trắng cũng đều phải cân nhắc đến lợi ích của Israel." – Trích dẫn từ bài viết của Victor Phạm.