Stalin & giai đoạn đỉnh cao quyền lực những năm cuối đời | Trần Phan | Thế Giới

Key Concepts

• Bá quyền Đông Âu: Sự thống trị của Liên Xô tại khu vực Đông Âu sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
• Chiến tranh Vệ Quốc: Tên gọi của Liên Xô cho cuộc chiến chống lại Đức Quốc xã trong Chiến tranh thế giới thứ hai.
• Tái thiết tập trung hóa: Mô hình tái thiết kinh tế sau chiến tranh của Liên Xô, ưu tiên công nghiệp nặng và quân sự dưới sự kiểm soát tuyệt đối của nhà nước.
• Chủ nghĩa xã hội trong khu vực: Tư tưởng của Stalin về việc tích hợp nguồn lực và hệ thống kế hoạch của Liên Xô với các nước xã hội chủ nghĩa khác để đẩy mạnh tái thiết.
• Bức màn sắt: Thuật ngữ của Churchill mô tả sự chia cắt về kinh tế và tư tưởng giữa Đông và Tây Âu, đồng thời che giấu mức sống thấp ở Liên Xô.
• Janov Shina (Học thuyết Zhdanov): Chiến dịch tư tưởng do Andrei Zhdanov khởi xướng, nhắm vào giới trí thức và văn nghệ sĩ bị coi là suy đồi, chịu ảnh hưởng phương Tây, thúc đẩy chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa.
• Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa: Học thuyết nghệ thuật chính thức của Liên Xô, yêu cầu nghệ thuật phải phục vụ mục tiêu chính trị và xã hội chủ nghĩa.
• Chủ nghĩa hình thức: Thuật ngữ chỉ trích các tác phẩm nghệ thuật bị coi là mô phỏng văn hóa tư sản phương Tây, thiếu tính dân tộc và nội dung xã hội chủ nghĩa.
• Học thuyết Truman: Chính sách của Mỹ cam kết hỗ trợ kinh tế và quân sự cho các quốc gia chống lại sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản.
• Kế hoạch Marshall: Chương trình viện trợ kinh tế của Mỹ cho các nước Tây Âu sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
• Cục Thông tin Cộng sản (Cominform): Tổ chức được thành lập để củng cố quyền kiểm soát của Liên Xô đối với các đảng Cộng sản Đông Âu.
• Chiến tranh ủy nhiệm: Chiến lược sử dụng các lực lượng địa phương để chiến đấu thay vì trực tiếp can thiệp quân sự, điển hình trong Chiến tranh Triều Tiên.
• Vụ án Bác sĩ: Một cuộc thanh trừng cuối đời Stalin, cáo buộc các bác sĩ (chủ yếu là người Do Thái) âm mưu ám hại các lãnh đạo Liên Xô.
• Phi Stalin hóa: Quá trình loại bỏ sùng bái cá nhân Stalin và phê phán các chính sách cực đoan của ông dưới thời Khrushchev.
• Khủng hoảng nhân khẩu: Tình trạng suy giảm dân số nghiêm trọng ở Nga do các cuộc chiến tranh và chính sách của Stalin.

1. Bá quyền Đông Âu và Tái thiết hậu chiến

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Stalin đạt đến đỉnh cao quyền lực, trở thành biểu tượng chiến thắng và sự sống còn của Liên Xô. Liên Xô kiểm soát phần lớn Đông Âu, kéo dài tới sông Elbe, và nổi lên thành siêu cường đối trọng với Mỹ. Tuy nhiên, chiến thắng này đi kèm với một đất nước kiệt quệ: khoảng 26-27 triệu người Liên Xô thiệt mạng, vô số thành phố và làng mạc bị phá hủy, kinh tế đình trệ nghiêm trọng, và hàng chục triệu người sống trong thiếu thốn.

Trong bối cảnh đó, Stalin lựa chọn mô hình tái thiết quen thuộc: tập trung hóa tuyệt đối, ưu tiên công nghiệp nặng và quân sự, đồng thời duy trì bộ máy quyền lực tập trung và đàn áp mạnh tay. Điều này dẫn đến các nạn đói kéo dài, đặc biệt là vào năm 1946, khi nhà nước trưng thu lương thực để xuất khẩu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tiêu dùng của người dân.

Stalin cũng thực hiện các chính sách kiểm soát xã hội chặt chẽ. Những người lính trở về từ châu Âu bị xem là mối nguy hiểm tiềm tàng; hàng triệu binh lính và dân thường trở về từ Đức bị thẩm vấn, nhiều người bị coi là phản bội và bị đưa đến các trại tập trung ở Siberia. Hành động tương tự cũng áp dụng cho nhiều sắc dân thiểu số.

Về tư tưởng, Stalin chuyển từ "chủ nghĩa xã hội trong một quốc gia" sang "chủ nghĩa xã hội trong khu vực" nhằm tích hợp nguồn lực và hệ thống kế hoạch của Liên Xô với các nước xã hội chủ nghĩa khác để đẩy nhanh tái thiết. Ông áp đặt chủ nghĩa cộng sản vào Đông Âu bằng quân đội, tạo ra một nền kinh tế bảo hộ mà Churchill gọi là "bức màn sắt". Bức màn này vừa bảo vệ công nghiệp nội địa, vừa che giấu mức sống thấp hơn nhiều của người dân Liên Xô so với phương Tây.

2. Chính sách đối nội và đối ngoại (1946-1949)

• Nạn đói và ưu tiên công nghiệp nặng: Đầu năm 1946, Liên Xô tiếp tục chịu nạn đói do chính sách công nghiệp nặng. Trong bài diễn văn tại Moscow (tháng 5/1946), Stalin tuyên bố xung đột giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội là không thể tránh khỏi, nhấn mạnh tầm quan trọng của công nghiệp nặng, đồng nghĩa với việc tiếp tục ưu tiên sức mạnh nhà nước hơn là cải thiện đời sống dân sinh.
• Tái cấu trúc bộ máy an ninh và đàn áp: Tháng 4/1946, Bộ Dân ủy nội vụ được tái cấu trúc, Bộ An ninh nhà nước được thiết lập. Các chiến dịch đàn áp những người bị nghi ngờ hợp tác với kẻ thù tiếp diễn. Stalin cũng tăng cường kiểm soát các tướng lĩnh nổi danh thời chiến, đặc biệt là Nguyên soái Zhukov.
• Chiến dịch tư tưởng Janov Shina: Do Andrei Zhdanov khởi xướng, chiến dịch này nhắm vào giới trí thức, văn nghệ sĩ bị coi là suy đồi, chịu ảnh hưởng phương Tây, và quay trở lại với chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Hậu quả là nền văn hóa nghệ thuật Liên Xô trở nên khô khan, cô lập và mang tinh thần bài ngoại. Đến năm 1948, các nhà soạn nhạc Liên Xô bị đấu tố công khai vì tội danh "chủ nghĩa hình thức" mô phỏng văn hóa tư sản.
• Nạn đói 1947 và cải cách tiền tệ: Tháng 1/1947, nạn đói đạt đỉnh điểm, kéo dài đến tháng 5, đặc biệt ở Ukraina và vùng Volga. Cứu trợ quốc tế và thông tin đều bị che giấu để phục vụ trưng thu lương thực. Stalin tái cấu trúc kinh tế Đông Âu theo mô hình Liên Xô. Nạn đói chỉ dừng lại vào tháng 11/1947 sau thiệt hại nhân mạng nặng nề. Tháng sau đó, cải cách tiền tệ của Stalin gây thiệt hại kinh tế lớn cho người dân.
• Đối đầu với phương Tây:
  • Iran và Thổ Nhĩ Kỳ: Stalin chiếm đóng miền Bắc Iran và đòi quyền kiểm soát dầu mỏ, nhưng phải rút lui vào tháng 5/1946 sau can thiệp quốc tế. Ông cũng đòi đất từ Thổ Nhĩ Kỳ và các cảng biển Biển Đen, đẩy Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập NATO và góp phần hình thành Học thuyết Truman của Mỹ.
  • Kế hoạch Marshall: Stalin coi Kế hoạch Marshall (1948) là công cụ kinh tế chính trị để kiểm soát châu Âu và làm suy yếu ảnh hưởng của Liên Xô.
  • Củng cố Đông Âu: Để đáp trả, Stalin củng cố quyền kiểm soát ở Ba Lan, Hungary, Rumani, Đông Đức và thành lập Cục Thông tin Cộng sản (Cominform) để đảm bảo lòng trung thành của các đảng Cộng sản Đông Âu.
  • Đảo chính Tiệp Khắc (tháng 5/1948): Đảng Cộng sản Tiệp Khắc tiến hành đảo chính với sự hậu thuẫn của Moscow, gây chấn động phương Tây.
  • Nam Tư: Lãnh đạo Nam Tư Joseph Broz Tito tìm cách thoát khỏi ảnh hưởng của Liên Xô để xây dựng liên bang Balkan độc lập, khiến Stalin giận dữ và gọi đó là "chủ nghĩa dân tộc Nam Tư". Điều này dẫn đến các cuộc thanh trừng ở Đông Âu, nhắm vào các đảng viên Cộng sản có kinh nghiệm hoạt động độc lập.
  • Israel: Liên Xô công nhận Israel với hy vọng nhà nước này sẽ theo hướng xã hội chủ nghĩa và làm suy yếu ảnh hưởng của Anh ở Trung Đông. Tuy nhiên, Israel nghiêng về phương Tây, dẫn đến làn sóng bài Do Thái ở Liên Xô những năm cuối đời Stalin.
  • Phong tỏa Berlin (tháng 6/1948): Stalin phong tỏa Berlin để ép phương Tây rút khỏi thành phố. Tuy nhiên, Mỹ và Anh đáp trả bằng cầu hàng không Berlin, giải quyết vấn đề hậu cần. Tháng 5/1949, Stalin buộc phải chấm dứt phong tỏa, gián tiếp thừa nhận sự tồn tại lâu dài của một nước Đức bị chia cắt, nhưng nhanh chóng củng cố Đông Đức làm tiền đồn quan trọng.
• Bom nguyên tử (tháng 8/1949): Liên Xô thử nghiệm thành công quả bom nguyên tử RDS-1 tại Semi-Palatinsk, chấm dứt độc quyền vũ khí hạt nhân của Mỹ và thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu. Đây là sự xác nhận tính đúng đắn của mô hình công nghiệp hóa cưỡng bức của Stalin.

3. Hoa Kỳ, Trung Quốc và những năm cuối đời

• Trung Quốc: Tháng 10/1949, Mao Trạch Đông tuyên bố thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Stalin công khai chúc mừng nhưng cảnh giác, lo ngại Trung Quốc có thể trở thành "Nam Tư thứ hai". Tuy nhiên, việc này cũng mang lại cho Stalin một đồng minh mới. Năm 1950, Liên Xô và Trung Quốc ký Hiệp ước hữu nghị, liên minh và tương trợ, duy trì đặc quyền kinh tế của Liên Xô với danh hiệu "anh cả" của khối xã hội chủ nghĩa. Stalin cũng bắt đầu quan tâm hơn đến các chính phủ xã hội chủ nghĩa ở phương Đông như Việt Nam và Triều Tiên.
• Sức khỏe suy giảm và sự đa nghi: Từ năm 1950, sức khỏe của Stalin suy giảm rõ rệt. Ông sống cô độc tại các biệt thự nghỉ dưỡng, trở nên cực kỳ đa nghi, thường xuyên thay đổi đội ngũ bảo vệ, kiểm tra thức ăn nghiêm ngặt và ít xuất hiện trước công chúng. Việc lãnh đạo chủ yếu qua điện tín và các cuộc họp với vài thành viên chủ chốt Bộ Chính trị.
• Chiến tranh Triều Tiên (tháng 6/1950): Stalin chủ trương không để Hồng quân tham chiến trực tiếp mà sử dụng quân đội Trung Quốc, với mục tiêu kéo Mỹ vào một cuộc chiến tiêu hao. Cuộc chiến khốc liệt kéo dài cho đến khi Stalin qua đời. Đầu năm 1951, Stalin tuyên bố Liên Hợp Quốc là công cụ của chiến tranh xâm lược.
• Thanh trừng nội bộ cuối đời: Dù kinh tế Liên Xô có dấu hiệu phục hồi, Stalin vẫn tích cực trong việc xây dựng văn hóa tư tưởng nhưng đồng thời tổ chức các cuộc thanh trừng nội bộ sau chiến tranh, dẫn đến cái chết của nhiều lãnh đạo trẻ. Các chiến dịch "hòa bình thế giới" của Liên Xô được triển khai để mô tả Mỹ là đế quốc hiếu chiến, trong khi thực tế Stalin khuyến khích Trung Quốc tiến hành chiến tranh ủy nhiệm với Mỹ tại Triều Tiên.
• Các đợt thanh trừng cuối cùng: Từ tháng 7 đến tháng 10/1951, Stalin khởi xướng nhiều đợt thanh trừng các quan chức đảng bộ ở Gruzia. Đến tháng 5/1952, các trí thức Do Thái nổi tiếng bị hành quyết. Cuối năm, "Vụ án Bác sĩ" cáo buộc các bác sĩ (chủ yếu là người Do Thái) ám hại các lãnh đạo cao cấp của Liên Xô, dẫn đến nhiều vụ hành quyết. Sự đa nghi của Stalin lên đến đỉnh điểm, ông từ chối gặp bác sĩ riêng và sống cô lập.
• Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ 19 (tháng 10/1952): Đây là lần cuối cùng Stalin phát biểu trước công chúng. Bài phát biểu ngắn gọn của ông mang tính biểu tượng cao, kêu gọi các đảng cộng sản phương Tây thay đổi chiến thuật, tập trung vào khía cạnh dân tộc để chống lại bá quyền của Hoa Kỳ. Ông gây sốc khi xin từ chức Tổng Bí thư nhưng bị các đại biểu từ chối vì sợ hãi một cuộc thanh trừng hoặc khủng hoảng.

4. Cái chết của Stalin

Đêm 28 tháng 2 năm 1953, Stalin tổ chức buổi tiệc tối với các đồng minh thân cận như Beria, Malenkov, Khrushchev và Bulganin. Đây là lần cuối cùng ông được nhìn thấy khỏe mạnh. Ngày hôm sau, ông ở trong phòng cả ngày. Đến 11 giờ đêm ngày 1 tháng 3, lính gác phát hiện ông nằm bất tỉnh trên sàn nhà do đột quỵ. Stalin rơi vào hôn mê sâu và chính thức qua đời vào ngày 5 tháng 3 năm 1953, ở tuổi 74 vì xuất huyết não. Con gái ông, Svetlana, kể lại rằng trong khoảnh khắc cuối cùng, ông đã mở mắt với cái nhìn đầy giận dữ và giơ tay trái như thể đang nguyền rủa mọi người.

Cái chết của Stalin vẫn còn nhiều tranh cãi. Nhiều người quan ngại liệu ông qua đời vì nguyên nhân tự nhiên hay bị ám sát, và liệu các lãnh đạo khác có cố tình để ông chết mà không cứu chữa kịp thời. Giả thuyết được nhiều người đồng tình nhất là các quan chức chính phủ, đặc biệt là Beria và Khrushchev, đã cố tình để ông không được chăm sóc trong một thời gian nhất định để giành lợi ích sau cái chết của Stalin. Một số khác lập luận rằng ông có thể đã bị đầu độc hoặc qua đời vì nguyên nhân tự nhiên do tuổi già và thói quen hút thuốc.

Ngày 6 tháng 3 năm 1953, thi hài Stalin được đưa vào tòa nhà Liên đoàn để người dân đến viếng trong 3 ngày. Ngày 9 tháng 3, ông được an táng tại Lăng Lenin. Sau cái chết của Stalin, Malenkov nắm quyền một thời gian, sau đó bị thay thế bởi Khrushchev. Khrushchev đã gây bất ngờ khi khởi xướng quá trình "phi Stalin hóa", công kích và phê phán sự cực đoan của Stalin, đồng thời thực hiện nhiều chính sách đối lập, chủ trương một Liên Xô tự do và mở cửa hơn. Beria bị giam giữ, kết án tử hình và chết chỉ 9 tháng sau Stalin.

5. Nhận định về Stalin

Câu nói nổi tiếng "Cái chết của một người là một bi kịch, cái chết của hàng triệu người là một số liệu thống kê" thường được gán cho Stalin, dù không có bằng chứng ông từng nói. Tuy nhiên, các nhà sử học chỉ ra rằng nó phản ánh chính xác thái độ tàn nhẫn của ông trong thời chiến, điển hình là các cuộc thanh trừng và nạn đói. Ước tính khoảng 10 đến 12 triệu người đã chết dưới thời Stalin, góp phần vào cuộc khủng hoảng nhân khẩu của Nga. Các báo cáo đương thời cho thấy Stalin biết về những quyết định có thể dẫn đến hàng triệu người chết, nhưng nhiều người vẫn coi đó là "sự tất yếu nghiệt ngã" để bảo vệ quyền lực và trật tự.

Nếu Lenin là người truyền bá chủ nghĩa Marx, Stalin là người tiên phong xây dựng chủ nghĩa ấy thành một hệ thống chính quyền hoàn chỉnh. Nhà nghiên cứu Simon Montefiore mô tả Stalin là "một sự kết hợp hiếm thấy, vừa là một kẻ trí thức vừa là một sát nhân". Bạo lực ăn sâu vào đời sống gia đình và quê hương ông.

Tuy nhiên, phải ghi nhận rằng trong vòng 30 năm cầm quyền, Stalin đã biến một quốc gia nông nghiệp lạc hậu thành một siêu cường công nghiệp. Như nhiều người nói, "Stalin tìm thấy Liên Xô với gỗ và để lại nó với bom nguyên tử", một kỳ tích lịch sử. Tốc độ đô thị hóa và tỷ lệ biết chữ cũng nâng cao chóng mặt, cải thiện y tế và dinh dưỡng cơ bản cho người dân.

Về mặt tư tưởng, ảnh hưởng của chủ nghĩa Stalin đã dẫn đến nhiều tranh luận về sự khác biệt giữa chủ nghĩa Marx và Stalin, hay liệu chủ nghĩa Stalin có phải là sự "Nga hóa" của chủ nghĩa Marx. Ông là một trong những nhân vật được sùng bái nhất thời kỳ của mình. Sau cái chết của ông, quá trình phi Stalin hóa dưới thời Khrushchev đã dẫn đến cuộc khủng hoảng ý thức hệ sâu sắc, góp phần vào sự sụp đổ của Liên Xô.

Di sản của Stalin là một sự mâu thuẫn tột cùng giữa sự kinh hoàng của các cuộc thanh trừng và vinh quang của một quốc gia siêu cường. Ông không chỉ là sản phẩm của chế độ Xô Viết mà còn là người đã xây dựng Liên Xô và định hình cả chu kỳ lịch sử nước Nga. Ông đã chấm dứt hỗn loạn từ cách mạng, mở rộng quyền lực bằng vũ lực và tập dượt chủ nghĩa thực dụng chính trị đến thuần thục. Không có Stalin, Liên Xô có thể đã không tồn tại qua các cuộc nổi loạn, nạn đói, dịch bệnh và nguy cơ chiến tranh. Ông có ý chí và niềm tin sâu sắc vào việc xây dựng chủ nghĩa xã hội và thế giới của người vô sản, dù phải trả giá bằng nhiều sinh mạng. Lịch sử được tạo nên bởi những kẻ quyết tâm, dù lịch sử ấy tồi tệ, vĩ đại hay là tổng hòa của cả hai, như trường hợp của Liên Xô dưới thời Stalin.