Saudi Arabia giàu có do đâu? | Thành Nguyễn | Thế Giới

Key Concepts

• Lời nguyền tài nguyên (Resource Curse): Hiện tượng các quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên thường phát triển chậm hơn so với các quốc gia nghèo tài nguyên.
• Hiệu ứng căn bệnh Hà Lan (Dutch Disease): Tình trạng đồng nội tệ mạnh lên do nguồn thu từ tài nguyên thiên nhiên, làm giảm tính cạnh tranh của các ngành xuất khẩu khác.
• Năng lực nội sinh (Internal Capability Building): Quá trình xây dựng và phát triển khả năng tự chủ, tự vận hành của một quốc gia hoặc tổ chức.
• Vòng lặp tự củng cố (Reinforcing Loops): Các cơ chế trong hệ thống mà kết quả của một hành động lại củng cố hành động đó, tạo ra một chuỗi phản hồi liên tục.
• Petrodollar: Hệ thống mà dầu mỏ được định giá và giao dịch chủ yếu bằng đô la Mỹ, củng cố vị thế của đồng đô la trong thương mại toàn cầu.
• Trật tự toàn cầu đa cực (Multipolar World Order): Một hệ thống quốc tế mà quyền lực được phân tán giữa nhiều trung tâm quyền lực, thay vì tập trung vào một siêu cường duy nhất.
• Trồi sinh (Emergence): Sự xuất hiện của các đặc tính mới trong một hệ thống phức tạp mà không thể dự đoán được từ các thành phần riêng lẻ của nó.
• Vision 2030: Chương trình cải cách kinh tế và xã hội đầy tham vọng của Ả Rập Saudi, nhằm đa dạng hóa nền kinh tế và giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ.

Sự Trỗi Dậy của Ả Rập Saudi: Từ Vương Quốc Khánh Kiệt Đến Trung Tâm Quyền Lực

Bối cảnh ban đầu và cuộc khủng hoảng (1932-1933)

Vào đầu thế kỷ 20, Ả Rập Saudi là một vương quốc non trẻ với ngân khố gần như trống rỗng. Nguồn thu chính đến từ các đoàn hành hương đến Mecca và Medina, nhưng nguồn thu này suy giảm mạnh do cuộc Đại Khủng hoảng kinh tế toàn cầu (1929-1933). Nhà vua Abdul Aziz đối mặt với tình trạng thiếu lương thực, không đủ tiền trả lương cho quân đội và không thể duy trì các nghi lễ tôn giáo cơ bản.

Canh bạc tuyệt vọng và phát hiện dầu mỏ (1933-1938)

Trong bối cảnh tuyệt vọng, năm 1933, nhà vua đã ký một hợp đồng nhượng quyền khai thác dầu mỏ với Standard Oil of California (tiền thân của Chevron). Hợp đồng này mang lại một khoản tiền trả trước và hứa hẹn hỗ trợ tài chính, nhưng trao quyền thăm dò dầu mỏ rộng lớn cho công ty Mỹ. Sau 5 năm thăm dò gian khổ, với 6 giếng khô, dự án gần như bị hủy bỏ. Tuy nhiên, nhờ sự kiên trì của kỹ sư trưởng địa chất Max Steinkopf và người dẫn đường địa phương Khamis Imrintan, giếng dầu số 7 đã phun dầu vào ngày 4 tháng 5 năm 1938, với lưu lượng 1585 thùng/ngày, đánh dấu sự khởi đầu của kỷ nguyên dầu mỏ của Ả Rập Saudi.

Từ phát hiện đến kiểm soát: Xây dựng năng lực nội sinh (1938-1973)

Việc tìm thấy dầu mỏ không đồng nghĩa với sự giàu có ngay lập tức. Phần lớn lợi nhuận ban đầu thuộc về các công ty Mỹ. Ả Rập Saudi đã chủ động học hỏi và xây dựng năng lực nội sinh thông qua chương trình "Saudi Jason" – đào tạo người bản địa từ công nhân kỹ thuật đến kỹ sư và quản lý. Đây là một chiến lược xây dựng năng lực nội sinh, tạo ra vòng lặp tăng cường nội bộ, giúp họ tích lũy kiến thức và đào tạo thế hệ tiếp theo. Sự khác biệt này so với Venezuela và Nigeria, nơi ngành dầu mỏ hoạt động tách biệt khỏi nền kinh tế và năng lực sản xuất, quản lý vẫn nằm trong tay người nước ngoài.

Lời nguyền tài nguyên và những vòng lặp phản hồi (1973)

Ả Rập Saudi cũng đối mặt với "lời nguyền tài nguyên", với các vòng lặp phản hồi tiêu cực:

• Hiệu ứng căn bệnh Hà Lan: Tiền dầu mỏ làm đồng nội tệ mạnh lên, làm giảm tính cạnh tranh của các ngành khác.
• Thể chế: Chính phủ không cần đánh thuế người dân, làm suy yếu mối liên kết trách nhiệm giữa nhà nước và công dân, dẫn đến tham nhũng và quản lý yếu kém.
• Truy tìm đặc lợi: Các nhóm lợi ích tranh giành nguồn lợi dầu mỏ, thay vì tập trung vào sản xuất.

Petrodollar và sự thay đổi cấu trúc quyền lực (1973)

Cuộc chiến tranh Yom Kippur năm 1973 và lệnh cấm vận dầu mỏ của OPEC đã làm tăng giá dầu lên gấp bốn lần, tạo ra nguồn thu khổng lồ cho Ả Rập Saudi. Đây là bước ngoặt quan trọng, chuyển quyền định giá dầu từ các công ty dầu mỏ phương Tây sang OPEC. Hệ thống "Petrodollar" hình thành, trong đó dầu mỏ được định giá và giao dịch chủ yếu bằng đô la Mỹ, củng cố vị thế của đồng đô la trong thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, hệ thống này không phải là kết quả của một thỏa thuận chính thức mà là sự tự tổ chức của hệ thống tài chính toàn cầu.

Chiến lược duy trì lựa chọn và xoay trục địa chính trị (2023-nay)

Cuộc cách mạng dầu đá phiến ở Mỹ đã làm giảm sự phụ thuộc của Mỹ vào dầu mỏ Trung Đông. Ả Rập Saudi đã chủ động xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với Trung Quốc, trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc. Việc gia nhập BRICS và khôi phục quan hệ với Iran cho thấy Ả Rập Saudi đang thực hiện chiến lược duy trì lựa chọn trong bối cảnh trật tự toàn cầu đang chuyển đổi. Có những cuộc thảo luận về việc chấp nhận đồng nhân dân tệ trong giao dịch dầu mỏ, nhưng sự chuyển đổi hoàn toàn vẫn còn xa vời.

Vision 2030 và những thách thức phía trước

Chương trình Vision 2030 của Thái tử Mohammed bin Salman là nỗ lực đa dạng hóa kinh tế, giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ và phát triển các ngành công nghiệp mới. Tuy nhiên, Ả Rập Saudi vẫn phải đối mặt với thách thức lớn là tiêu thụ năng lượng nội địa cao do chính sách trợ giá, tạo ra "bẫy giải pháp tạm thời".

Bài học về sự trồi sinh và hệ thống phức hợp

Sự giàu có và quyền lực của Ả Rập Saudi không chỉ đến từ dầu mỏ mà còn từ sự kết hợp của nhiều yếu tố: địa chất, thời điểm lịch sử, cấu trúc quyền lực, và sự kiên trì xây dựng năng lực. Đây là một ví dụ về "trồi sinh" trong khoa học phức hợp, nơi kết quả không thể dự đoán được từ các thành phần riêng lẻ. Quá khứ thành công không đảm bảo tương lai thành công, và Ả Rập Saudi phải đối mặt với những thách thức mới trong kỷ nguyên năng lượng mới.

Kết luận

Câu chuyện của Ả Rập Saudi không chỉ là câu chuyện về tài nguyên thay đổi số phận quốc gia mà là câu chuyện về tư duy hệ thống, khoa học phức hợp, và khả năng thích ứng với những thay đổi của trật tự thế giới. Liệu Ả Rập Saudi có thể biến quyền lực dầu mỏ thành nền tảng bền vững trong kỷ nguyên năng lượng mới hay không vẫn là một câu hỏi mở.