Rethinking Sustainable Cities | Mohammad Pejman | TEDxSadjad University

بسم الله الرحمن الرحیم. حضار محترم، با توجه به صرف ۶ ساعت وقت، احتمالاً خسته شده‌اید. من سعی می‌کنم نکات مربوط به پروژه‌ای که ارائه شده را به طور خلاصه بیان کنم. با وجود تأکید برگزارکنندگان بر عدم استفاده از کاغذ و پاورپوینت، به دلیل دیدن استفاده دکتر از کاغذ، تصمیم گرفتیم بدون ابزار کمکی روی صحنه حاضر شویم و از حافظه استفاده کنیم.

۱. شهرسازی و توسعه پایدار: مبانی و چالش‌ها

موضوع تعیین شده توسط برگزارکنندگان، شهرسازی و توسعه پایدار بود. در ابتدا، این سوال مطرح می‌شود که آیا توسعه غیر پایدار هم وجود دارد؟ آیا توسعه‌ای که در شهرها رخ داده، پایدار نبوده است؟ در حوزه شهری، تقریباً همه با فهرستی از نارسایی‌ها و مشکلات شهری آشنا هستند. شهر و شهرنشینی، مظهر تمدن است، اما در ۱۰۰ سال اخیر، رشد شهرنشینی به شدت افزایش یافته است. حدود ۷۰-۸۰ سال پیش، نسبت شهرنشینی حدود ۲۵ درصد و روستایی ۷۵ درصد بود، اما این نسبت اکنون معکوس شده است. این روند جهانی است و در برخی کشورها به ۹۰ درصد رسیده و احتمالاً ما نیز این روند را طی خواهیم کرد.

افزایش جمعیت شهرها منجر به گسترش فیزیکی شهرها شده است. جمعیت شهر مورد بحث، از ۶۵۰ هزار نفر در دهه ۵۰ به بیش از ۳.۵ میلیون نفر در حال حاضر افزایش یافته و مساحت شهر ۶۷ برابر شده است. این تغییرات نشان‌دهنده توسعه شهر است، اما آیا این توسعه پایدار است؟

۲. ناترازی‌ها و آسیب‌های توسعه فعلی

توسعه پایدار زمانی مورد سوال قرار می‌گیرد که با ناترازی‌ها و مشکلات محیط زیستی مواجه شویم: کمبود آب، آلودگی آب و هوا، ترافیک، جرم و جنایت، و آسیب‌های اجتماعی. آلاینده‌ها، به ویژه در فصول سرما با پدیده وارونگی هوا، باعث تعطیلی فعالیت‌ها و بیماری و مرگ مردم می‌شوند.

این آسیب‌ها باعث شده تا تصور کنیم توسعه فقط در پارامترهای مادی مشکل دارد و به محیط زیست آسیب می‌زند. اما ریشه این مشکل به انقلاب صنعتی و رنسانس باز می‌گردد. قبل از آن، انسان تسلط زیادی بر طبیعت نداشت و در تعادل با آن زندگی می‌کرد. اما با ظهور ماشین و فناوری، انسان به دنبال جبران کمبودهای خود و کنترل طبیعت رفت و بی‌رحمانه به آن دست دراز کرد. این مداخله در تمام ابعاد عالم گسترش یافت و انسان دیگر تابع اقلیم نیست و با دانش و فناوری، شرایط محیطی را تغییر می‌دهد.

۳. توسعه و رفاه انسان: آیا هدف اصلی فراموش شده است؟

هدف اصلی از تمام این اقدامات، فراهم کردن رفاه و آسایش برای انسان، حفظ سلامت، افزایش راندمان و ایجاد فرصت برای رشد و کمال است. اما آیا این آسیب‌ها ضروری بودند؟ آیا توسعه واقعی به معنای بهبود کیفیت زندگی انسان است یا صرفاً یک تلاش بی وقفه و پرشتاب برای بقا؟

۴. آمایش سرزمین و برنامه‌ریزی شهری: ضعف‌ها و راهکارها

مشکل اصلی در برنامه‌ریزی شهری، عدم توجه به آمایش سرزمین است. آمایش سرزمین، ظرفیت‌های طبیعی، فرصت‌ها و محدودیت‌های هر منطقه را شناسایی می‌کند و نوع فعالیت‌های متناسب با آن را تعیین می‌کند. متأسفانه، این مطالعات یا تهیه نشده‌اند یا به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته‌اند. بسیاری از کلان‌شهرهای دچار مشکل، در هدف‌گذاری جمعیت‌پذیری اشتباه کرده‌اند. جابجایی بی‌برنامه‌ی جمعیت و عدم آمادگی مقاصد، منجر به مشکلات آب، هوا، و ناترازی‌های دیگر شده است.

۵. نقش شهروندان در توسعه پایدار

تجربه مدیریت شهری مشهد نشان داده است که توسعه واقعی، با مشارکت شهروندان امکان‌پذیر است. باید زمینه و فرصت را فراهم کرد تا شهروندان در تصمیم‌گیری‌ها، تصمیم‌سازی‌ها و اجرا دخالت داشته باشند. نقش‌آفرینی شهروندان در حوزه‌های مختلف، از جمله هنر، می‌تواند به رشد و بلوغ شهروندان، تلطیف فضا، ارتقای فرهنگی و تقویت حس تعلق و همکاری کمک کند.

۶. اولویت‌بندی اشتغال در برنامه‌ریزی شهری

دو اتفاق مهم در زندگی انسان‌ها وجود دارد: کار و فعالیت مفید و مولد، و داشتن محل سکونت. در طرح‌های شهری، باید اشتغال به عنوان اولویت شماره یک در نظر گرفته شود. باید وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهروندان به طور دقیق مطالعه شود تا بتوان فعالیت‌های متناسب با ویژگی‌های آنها را شناسایی کرد. متأسفانه، در طرح‌های جامع و تفصیلی، مطالعه اقتصاد شهر بسیار ضعیف است.

۷. پویا نبودن برنامه‌های شهری و نیاز به رویکرد داینامیک

برنامه‌های شهری باید پویا و داینامیک باشند و به تغییرات سریع جامعه پاسخ دهند. پیش‌بینی آینده ۱۵-۲۰ سال آینده غیرممکن است. برنامه‌ریزان باید به جای طرح‌های صلب و ثابت، از رویکردهای انعطاف‌پذیر و مبتنی بر داده‌های به‌روز و تحلیل‌های دقیق استفاده کنند. شهر به عنوان یک موجود زنده و پویا، دائماً در حال تغییر است و باید با این پویایی سازگار بود.

۸. مشکلات ناشی از توسعه نامتعادل و مهاجرت بی‌برنامه

توسعه نامتعادل و مهاجرت بی‌برنامه منجر به مشکلاتی مانند نابرابری، سکونتگاه‌های غیررسمی، حاشیه‌نشینی و مشکلات فرهنگی و اجتماعی شده است. مهاجرت، به خودی خود بد نیست، اما باید با آمادگی و تدارکات لازم از سوی مهاجر و مقصد همراه باشد.

نتیجه‌گیری:

توسعه پایدار، تنها با توسعه یافتگی انسان‌ها (ذهنی، فکری، روحی، روانی) امکان‌پذیر است. باید به آمایش سرزمین توجه کرد، نقش شهروندان را در برنامه‌ریزی شهری پررنگ کرد، اشتغال را در اولویت قرار داد و از برنامه‌های پویا و داینامیک استفاده کرد. در غیر این صورت، توسعه‌ای که تجربه می‌کنیم، زیان‌بار و ناپایدار خواهد بود.

کلید واژه‌ها و مفاهیم:

• توسعه پایدار: توسعه‌ای که نیازهای نسل حاضر را بدون به خطر انداختن توانایی نسل‌های آینده در تامین نیازهایشان برآورده کند.
• آمایش سرزمین: مطالعه و برنامه‌ریزی برای استفاده بهینه از منابع طبیعی و انسانی در سطح ملی و منطقه‌ای.
• شهرنشینی: افزایش جمعیت شهرها و تغییر سبک زندگی از روستایی به شهری.
• وارونگی هوا: پدیده‌ای که در آن لایه‌های هوای گرم روی لایه‌های هوای سرد قرار می‌گیرند و باعث تجمع آلاینده‌ها در سطح زمین می‌شوند.
• حاشیه‌نشینی: سکونت در مناطق غیررسمی و فاقد امکانات شهری.
• مهاجرت: انتقال جمعیت از یک منطقه به منطقه دیگر.
• طرح جامع و تفصیلی: اسناد برنامه‌ریزی شهری که اهداف و سیاست‌های توسعه شهری را تعیین می‌کنند.
• پویایی: ویژگی تغییر و تحول مداوم.
• داینامیک: انعطاف‌پذیر و سازگار با تغییرات.
• ناترازی: عدم تعادل بین منابع و نیازها.
• رنسانس: دوره‌ای از تحول فرهنگی و علمی در اروپا.
• انقلاب صنعتی: دوره‌ای از تغییرات تکنولوژیکی و اقتصادی که با اختراع ماشین بخار آغاز شد.