Liệu khoa học có dành cho tất cả mọi người? | Katherine

Key Concepts

Khoa học (Science), Tiếp cận tri thức khoa học (Access to scientific knowledge), Xuất bản học thuật (Academic publishing), Mô hình kinh doanh khép kín (Closed business model), Lợi nhuận (Profit), Tạp chí khoa học (Scientific journals), Đánh giá ngang hàng (Peer review), Phí xử lý bài báo (Article Processing Charges - APC), Truy cập mở (Open Access - OA), Subscription-based model, Chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor - IF), Publish or Perish, Đạo đức học thuật (Academic ethics), Tạp chí săn mồi (Predatory journals), Trí thức công (Public knowledge), Phi tập trung hóa (Decentralization), Blockchain, Decentralized Science (DeSci), IPNFT (Intellectual Property Non-Fungible Token).

Rào cản tiếp cận khoa học hiện đại

Giao cản từ bước đầu tiên: Tiếp cận tài liệu

• Khó khăn về chi phí: Các bài báo học thuật chất lượng thường có giá cao (vài chục đô/bài, vài trăm đô/tạp chí), gây khó khăn cho sinh viên, đặc biệt ở các nước đang phát triển.
• Công cụ hỗ trợ không chính thống: Sci-Hub cung cấp truy cập miễn phí nhưng không đầy đủ (chỉ cập nhật đến khoảng năm 2022) và không phải bài nào cũng có.
• Yêu cầu tài liệu mới: Nghiên cứu hiện đại, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ, đòi hỏi trích dẫn tài liệu mới, gây khó khăn nếu không có liên kết với các nhà xuất bản lớn.
• Ví dụ: Sinh viên không học tại các trường có liên kết với các nhà xuất bản học thuật lớn như RMIT gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nghiên cứu cơ bản.

Khó khăn cho Researcher: Bài báo được tiếp cận

• Lựa chọn hình thức đăng bài:
  • Subscription: Người đọc trả tiền, tác giả không trả phí.
  • Open Access (OA): Người đọc xem miễn phí, tác giả trả phí (APC).
• Chi phí đăng Open Access: Cao (1500-4000 đô/bài), gây khó khăn cho nhà nghiên cứu độc lập, sinh viên, giảng viên từ các nước đang phát triển.
• Hỗ trợ chi phí đăng Open Access: Có thể được hỗ trợ nếu trường có ký kết với nhà xuất bản và có giáo viên hướng dẫn chính thức.
• Áp lực từ hoạt động nghiên cứu của trường đại học: Giảng viên bị quá tải đề tài, không đủ thời gian hướng dẫn sinh viên.
• Tình trạng "tự bơi": Nhiều nhóm nghiên cứu phải tự thực hiện nghiên cứu từ A đến Z nhưng vẫn phải điền tên giáo viên hướng dẫn vì thủ tục bắt buộc.

Mô hình kinh doanh của các nhà xuất bản học thuật lớn

Mô hình khép kín và sinh lợi cao

• Kiểm soát thị trường: Các nhà xuất bản lớn như Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor & Francis kiểm soát phần lớn các tạp chí khoa học uy tín.
• Lợi nhuận cao: Lợi nhuận của Elsevier thường ở mức 30-40%, tương đương hoặc hơn cả các công ty công nghệ hàng đầu như Apple, Google.
• Ví dụ: Năm 2024, nhánh khoa học, kỹ thuật và y học của RX (công ty mẹ của Elsevier) đạt lợi nhuận hoạt động 1,17 tỷ bảng Anh với biên lợi nhuận 38,4% nhờ doanh thu 3,05 tỷ bảng.

Cách thức hoạt động

1. Nộp bài miễn phí: Nhà nghiên cứu nộp bài viết miễn phí cho tạp chí.
2. Đánh giá ngang hàng miễn phí: Bài viết được gửi đến chuyên gia để phản biện và đánh giá chất lượng (không thù lao).
3. Thu phí xuất bản:
   • Subscription: Nhà xuất bản giữ bản quyền, người đọc trả phí để truy cập.
   • Open Access: Tác giả trả phí (APC) để bài viết được truy cập miễn phí.
4. Nghịch lý: Nghiên cứu được tài trợ bởi ngân sách nhà nước (tiền thuế của người dân), nhưng người dân phải trả tiền để đọc kết quả nghiên cứu.

Hệ lụy của mô hình kinh doanh hiện tại

Vấn nạn "Publish or Perish" và bê bối đạo đức học thuật

• Áp lực công bố: Hệ thống đánh giá phụ thuộc vào chỉ số ảnh hưởng (IF) và số lượng bài đăng trên tạp chí danh tiếng.
• Biến chất hoạt động khoa học: Thay vì theo đuổi nghiên cứu có giá trị, nhiều người tập trung vào sản xuất bài viết để thăng tiến.
• Lách luật và vi phạm đạo đức: Tái sử dụng dữ liệu, chia nhỏ nghiên cứu, gian lận, đạo văn.
• Quá tải hệ thống: Số lượng bài nộp quá lớn, tạp chí sử dụng AI để hỗ trợ phản biện, gây lo ngại về độ chính xác và đạo đức.
• Ví dụ: Các bê bối học thuật được chia sẻ trong nhóm "Liêm chính khoa học" trên Facebook.

Tạp chí săn mồi (Predatory Journals)

• Lợi dụng hệ thống: Tạp chí mạo danh học thuật, đăng bài với bất kỳ nội dung nào miễn là tác giả trả tiền, không có quy trình phản biện thực sự.
• Nhắm vào đối tượng: Nhà nghiên cứu thiếu kinh nghiệm, hạn chế tiếng Anh, làm việc trong môi trường thiếu chuẩn kiểm định.
• Len lỏi khắp nơi: Xuất hiện trong cơ sở dữ liệu học thuật lớn như Scopus, Pub Central (PMC).
• Ví dụ: Omix là nhà xuất bản săn mồi lớn nhất trong PMC với 1891 bài từ 234 tạp chí (tính đến 31/10/2020), tổng phí xuất bản ước tính 3,17 triệu đô.

Hậu quả chung

• Tri thức công trở thành hàng hóa cao cấp: Khoa học trở thành đặc quyền của người có khả năng tài chính và vị thế học thuật.
• Mất lòng tin vào khoa học: Người dân hoài nghi về tính minh bạch của hệ thống học thuật, tạo điều kiện cho thông tin sai lệch và thuyết âm mưu lan rộng.

Giải pháp

1. Chuyển đổi sang mô hình truy cập mở

• Tính khả thi về kinh tế: Chi phí xuất bản trên nền tảng truy cập mở có thể thấp hơn nhiều so với tạp chí thương mại.
• Ví dụ: Hindawi, Ubiquity Press chỉ tiêu tốn khoảng 300 đô/bài, trong khi Elsevier thu hàng nghìn đô.
• Mô hình hoạt động hiệu quả: Tạp chí được tài trợ từ trường đại học, quỹ nghiên cứu, tổ chức phi lợi nhuận.
• Tiết giảm chi phí: Giảm chi phí hiệu đính, in ấn, phân phối (Plus One, PeerJ).
• Mô hình in: Sử dụng mô hình in (ArXiv) với chi phí thấp (khoảng 10 đô/bài).
• Hệ sinh thái tự quản: Cộng đồng tự đảm nhiệm quy trình phản biện (EPiSciences).
• Yêu cầu: Thay đổi tư duy chi trả, nâng cao nhận thức của tác giả, minh bạch hóa chi phí xuất bản.

2. Ban hành chính sách thúc đẩy trí thức công

• Hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ: Chia sẻ, truy cập, sử dụng rộng rãi kết quả nghiên cứu, dữ liệu, công nghệ mà không bị rào cản về chi phí hay bản quyền.
• Ví dụ: Chính sách của Liên minh Châu Âu (Horizon Europe): Công trình nghiên cứu nhận tài trợ công bắt buộc phải được công bố dưới hình thức truy cập mở và kèm theo dữ liệu có thể tái sử dụng.
• Chiến lược phát triển khoa học và công nghệ quốc gia đến năm 2030 (Việt Nam): Tăng cường chia sẻ, sử dụng hiệu quả dữ liệu nghiên cứu khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
• Biện pháp cụ thể: Thiết lập kho dữ liệu mở quốc gia, yêu cầu công bố kết quả nghiên cứu công bằng hình thức truy cập mở, khuyến khích chia sẻ bản quyền công nghệ trong khủng hoảng.

3. Ứng dụng công nghệ để phi tập trung hóa hệ sinh thái học thuật

• Mô hình phi tập trung: Dữ liệu, thông tin, tri thức không bị kiểm soát bởi một trung tâm, được phân bổ, xác minh, quản lý bởi cộng đồng thông qua blockchain, lưu trữ phân tán, giao thức đồng thuận.
• Ưu điểm: Đảm bảo tính xác thực, minh bạch, tin cậy, ngăn chặn độc quyền tri thức, mọi thành viên đều có quyền bình đẳng trong việc truy cập, đóng góp, thụ hưởng tri thức.
• Decentralized Science (DeSci): Mở quyền truy cập tri thức, tài trợ minh bạch, chia sẻ dữ liệu công khai, ghi nhận đóng góp của từng cá nhân, cho phép nhà khoa học giữ quyền sở hữu trí tuệ (IPNFT).
• Thách thức: Quản trị cộng đồng phức tạp, chênh lệch về năng lực công nghệ, lo ngại về bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư, kiểm soát chất lượng nội dung, chi phí hạ tầng cao.
• Giải pháp: Phát triển phần mềm mã nguồn mở, chia sẻ dữ liệu mở, xây dựng nền tảng trao đổi tri thức ngang hàng, tổ chức cuộc thi hon cộng đồng, tài trợ cho nghiên cứu ứng dụng công nghiệp blockchain và học thuật, thiết lập cơ chế đánh giá chất lượng phù hợp.

Kết luận

Khoa học vẫn chưa mở như kỳ vọng. Cần thay đổi căn bản cấu trúc của ngành xuất bản học thuật để mọi người đều có thể tiếp cận tri thức. Cần mô hình xuất bản mở, chính sách thúc đẩy tri thức công, hệ sinh thái học thuật phi tập trung dựa trên nền tảng công nghệ vững chắc. Bản thân mỗi người cần tự ý thức để nâng cao chất lượng và đạo đức khi tham gia nghiên cứu khoa học. Câu hỏi không phải là liệu khoa học có nên được tiếp cận tự do hay không mà là làm thế nào để điều đó trở thành hiện thực.