Hoạt động bang giao, thương mại của Công ty Đông Ấn Pháp tại Việt Nam và Xiêm | Ngọc Bách | Thế Giới

Key Concepts

Công ty Đông Ấn (Anh, Hà Lan, Pháp), Đại Việt (Lê-Trịnh, Chúa Nguyễn), Xiêm (Ayutthaya), thương mại, truyền giáo, bang giao, chính sách đối ngoại, địa chính trị, Côn Đảo, Phố Hiến, Hội An, cân bằng quyền lực, đặc quyền thương mại.

Bối cảnh Đông Nam Á thế kỷ 17 và những tính toán của Pháp

Thế kỷ 17, Đông Nam Á chứng kiến nhiều biến động chính trị, xã hội, sự can thiệp của các công ty Đông Ấn phương Tây. Đại Việt, Xiêm, Miến Điện vẫn là các trung tâm quyền lực khu vực, gây trở ngại cho việc xâm nhập thị trường bản địa của phương Tây. Pháp thành lập Công ty Đông Ấn Pháp, với mục tiêu xác lập ảnh hưởng tại châu Á trước Anh và Hà Lan. Pháp chọn Đại Việt và Xiêm vì vị trí chiến lược gần Trung Quốc, các trung tâm kinh tế chính trị phát triển. Quyết định này phù hợp với tình hình địa chính trị, khi Hà Lan kiểm soát Indonesia, Anh độc quyền thương mại ở Ấn Độ. Pháp chuyển hướng sang Đông Nam Á lục địa để tìm kiếm không gian kinh tế mở, thiết lập hành lang thương mại chính trị kết nối Ấn Độ, Xiêm, Việt Nam, Trung Quốc.

Hoạt động của Công ty Đông Ấn Pháp tại Việt Nam

Tiềm năng của Đại Việt

Việt Nam có tiềm năng phát triển kinh tế biển, lịch sử giao thương lâu đời với thương cảng Vân Đồn. Nguồn tài nguyên, sản vật có giá trị cao như tơ lụa, gốm sứ, trầm hương thu hút thương nhân quốc tế. Sự chia cắt chính trị giữa Lê-Trịnh và Chúa Nguyễn không ảnh hưởng nghiêm trọng đến giao thương. Cả hai chính quyền đều cởi mở với thương nhân, giáo sĩ nước ngoài.

Hoạt động truyền giáo

Các giáo sĩ phương Tây qua các hải cảng để truyền đạo. Ví dụ, năm 1615, linh mục Francesco Buzomi đến Đà Nẵng. Năm 1624, linh mục Alexander de Rhodes đến Hội An. Alexander de Rhodes có vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền móng cho Cơ Đốc giáo, thúc đẩy thành lập Hội truyền giáo hải ngoại Paris.

Hoạt động thương mại ở Đàng Ngoài

Năm 1672, giáo sĩ Paul báo cáo Bộ trưởng Colber về tiềm năng thương mại ở Đàng Ngoài. Năm 1681, Công ty Đông Ấn Pháp cử Chapelong đến Đàng Ngoài thương thuyết, mang theo 3000 rupee tiền Tây Ban Nha, tiền hàng và 20.000 tiền vàng thời Luis 14 để mua tơ lụa và xạ hương. Triều Lê-Trịnh đồng ý cho phép lập địa điểm buôn bán nhỏ ở Phố Hiến. Năm 1682, tàu Pháp chở giáo sĩ The Boger mang theo quốc thư của vua Luis 14. Tuy nhiên, do chính sách cấm đạo, yêu cầu chuyển đạo bị từ chối. Công ty Đông Ấn Pháp chỉ đạt được mục tiêu thương mại, không thỏa thuận được về quyền tự do truyền giáo. Năm 1682, Hà Lan kiểm soát Indonesia, ảnh hưởng đến hoạt động buôn bán của Pháp. Công ty Đông Ấn Pháp không còn gửi tàu buôn đến Đàng Ngoài.

Hoạt động thương mại ở Đàng Trong

Christopher Borri ngạc nhiên về số lượng cảng ở Đàng Trong, đặc biệt là Hội An. Đàng Trong trở thành cường quốc hải thương với hàng thủ công, hoa quả nhiệt đới, sừng tê, ngà voi, gia vị, gỗ quý, trầm hương. Thương nhân Pháp tham gia buôn bán tơ lụa, đường, quế, trầm hương, vải bông, súng, thủy tinh, đồ kim khí. Tàu buôn Pháp neo đậu ở Hội An, đi lại giữa Hội An, Manila, Batavia, Pondicherry. Tuy nhiên, người Pháp ít tìm hiểu vùng đất bản địa, cạnh tranh với Hà Lan, Anh, Hoa Kiều. Thương nhân Pháp không có đặc quyền cố định, phụ thuộc vào triều đình, quan lại địa phương.

Côn Đảo và Đồng bằng Nam Bộ

Năm 1675, thương nhân LU đề nghị chiếm Côn Đảo. Năm 1686, VR cũng đề nghị chiếm Côn Đảo. Alexander de Rhodes nhận định chiếm Côn Đảo sẽ mang lại lợi nhuận lớn. Năm 1702, Anh chiếm Côn Đảo trước Pháp. Năm 1744, The Got ủy quyền cho Jackel đến Đàng Trong xem xét tình hình. Freel được Chúa Nguyễn Phúc Khoát cấp giấy phép buôn bán, xây dựng kho hàng. Kế hoạch bị gián đoạn do chiến tranh ở Áo, chiến tranh 7 năm với Anh.

Nghiên cứu về Đàng Trong

Pierre Poivre được cử sang tìm hiểu Đàng Trong năm 1748. Poivre báo cáo về tài nguyên quý giá, tiềm năng thương mại, đặc biệt là vàng ở Quảng Nam. Ông cũng nắm được tình hình chính trị, thuế khóa, phong tục, tôn giáo. Tuy nhiên, các kế hoạch của Poivre, Freel không thành hiện thực do biến động chính trị, thay đổi chính sách của Chúa Nguyễn. Năm 1753, Chúa Nguyễn Phúc Khoát đòi 8000 quan tiền thay vì 4000 quan tiền như đã hứa. Công ty Đông Ấn Pháp không có thêm hoạt động nào ở Đàng Trong, chấm dứt giao thương năm 1769.

Nguyên nhân thất bại

Động lực tiếp cận Việt Nam của Pháp xuất phát từ nhu cầu kinh tế, cạnh tranh với Hà Lan, Anh. Khó khăn lớn nhất là tình trạng phân chia chính trị. Đại diện của Pháp chủ yếu là thương nhân, giáo sĩ, khiến Pháp ở thế yếu. Tuy nhiên, tiếp xúc giữa Pháp và Việt Nam thế kỷ 17-18 đặt nền móng cho quan hệ chính trị ngoại giao sâu sắc hơn trong thế kỷ 19.

Hoạt động của Công ty Đông Ấn Pháp tại Xiêm

Bối cảnh Xiêm

Từ thế kỷ 15, Xiêm (Ayutthaya) trở thành trung tâm giao thương quan trọng. Người Thái có 30 tàu gỗ buôn bán với Java, Philippines. Quan hệ chính thức giữa Xiêm và Công ty Đông Ấn Pháp khởi đầu năm 1673. Vua Narai mở rộng quan hệ với phương Tây để cân bằng ảnh hưởng của Hà Lan, Anh. Năm 1664, Narai phải nhượng bộ Hà Lan, ký kết hòa ước có lợi cho Hà Lan. Anh ép Xiêm mua hàng Anh với giá niêm yết, cho xây dựng pháo đài.

Quan hệ Pháp - Xiêm

Công ty Đông Ấn Pháp đóng vai trò ngăn cản Hà Lan, Anh bành trướng, kết nối giữa Hoàng gia Pháp và triều đình Narai. Năm 1680, vua Narai cho phép Công ty Đông Ấn Pháp mở thương tại Ayutthaya. Hàng hóa của Xiêm bán cho Pháp đa dạng, thiếc là mặt hàng được ưa chuộng nhất. Năm 1683, tổng lượng thiếc buôn bán tại Đông Nam Á khoảng 2000 tấn, trong đó 3 triệu đến từ Perak, Keda, còn lại là ở Johor, Selangor, Phuket. Trầm hương, voi cũng là mặt hàng xuất khẩu quan trọng. Pháp đem vải lụa Ấn Độ, gương, thủy tinh, pha lê, y phục, dây đeo gươm, len dạ, nhung đến Xiêm.

Đặc quyền và can thiệp

Pháp nhận ra cần phải xâm nhập mạnh hơn vào Xiêm, độc quyền thương mại, ảnh hưởng chính trị. Năm 1685, triều đình Narai ký kết thỏa ước trao cho Công ty Đông Ấn Pháp nhiều quyền lợi: buôn bán miễn thuế, độc quyền buôn bán ở Joh Salang, tự do truyền đạo. Năm 1687, hạm đội Pháp buộc vua Narai chấp nhận các điều khoản: độc quyền thiếc ở Joh Salang, tự do thương mại, độc quyền hạt tiêu, buôn bán thuốc súng, vũ khí, diêm tiêu. Năm 1688, Pháp vạch ra cuộc viễn chinh quân sự, dự định chuyển trụ sở từ Pondicherry sang Mergui.

Sự sụp đổ

Cuộc khởi nghĩa ở Lop Buri năm 1688 dẫn đến việc hành quyết tể tướng Constantin Falcon, phế truất vua Narai. Pháp phải rút quân khỏi Xiêm, mất các quyền lợi.

Đánh giá

Công ty Đông Ấn Pháp là tác nhân kinh tế, chính trị quan trọng ở Xiêm. Xiêm kết giao với Pháp để tạo đối trọng với Hà Lan, Anh. Pháp tìm đồng minh bản địa để thâm nhập sâu vào cấu trúc quyền lực khu vực, thiết lập hành lang kinh tế chính trị. Tuy nhiên, tính toán chính trị hấp tấp khiến quan hệ Pháp - Xiêm đi xuống. Ảnh hưởng của người Pháp vẫn còn do các gia đình thương nhân Pháp ở lại sinh sống, hỗ trợ về khoa học kỹ thuật, ảnh hưởng của văn hóa, tôn giáo. Sự thất bại tại Xiêm giúp Công ty Đông Ấn Pháp rút ra bài học về chiến lược.

So sánh Việt Nam và Xiêm

Bối cảnh lịch sử

Việt Nam phân liệt giữa Lê-Trịnh và Chúa Nguyễn. Xiêm thống nhất dưới triều Parasathong.

Mức độ bang giao

Hoạt động của Công ty Đông Ấn Pháp tại Xiêm tích cực, thường xuyên. Thương thuyền Pháp được cung cấp nhiều đặc quyền, tiếp cận nguồn thương phẩm giá trị, xây dựng cơ sở kho tàng. Ở Việt Nam, hoạt động thương mại chủ yếu mang tính phi quan thương, thiếu sự hậu thuẫn chính trị.

Thương mại và truyền giáo

Triều đình Ayutthaya chấp nhận sự hiện diện của giáo sĩ. Tại Việt Nam, chính sách hạn chế tôn giáo khiến thương nhân Pháp mất đi đầu mối quan trọng.

Kết luận

Sự khác biệt giữa Việt Nam và Xiêm dẫn đến sự phân hóa trong cách tiếp cận, thực hiện chính sách thương mại, bang giao của Công ty Đông Ấn Pháp. Các hoạt động bang giao thương mại cần phải đánh giá bối cảnh lịch sử chính trị, tư duy đối ngoại của từng thể chế bản địa. Hoạt động của Công ty Đông Ấn Pháp tại Việt Nam và Xiêm là minh chứng cho tầm quan trọng của việc thấu hiểu đối tác, hoạch định chiến lược kết giao linh hoạt.