Hành trình "Phụ bếp" của Nguyễn Tất Thành và những bí ẩn chưa được giải mã | Chuyện với Thanh

Key Concepts

• Học nhi tri (學而知): Tri thức có được do học hỏi (trường lớp, sách vở).
• Hành nhi tri (行而知): Tri thức có được do thực hành, trải nghiệm.
• Du nhi tri (遊而知): Tri thức có được do đi lại, gặp gỡ, giao tiếp.
• Khốn nhi tri (困而知): Tri thức quý giá nhất có được khi vượt qua tình huống cực kỳ khó khăn.
• Trường Thuộc Địa (École Coloniale): Trường được thành lập năm 1885 tại Pháp nhằm đào tạo nhân viên cho bộ máy cai trị tại các thuộc địa.
• Phó bảng: Học vị trong khoa cử Nho học thời Nguyễn, đứng sau Tiến sĩ.
• Giải nguyên: Người đỗ đầu kỳ thi Hương.
• Huấn đạo: Chức quan coi việc học ở cấp huyện.
• Thông phán: Chức quan phụ trách công việc hành chính, giấy tờ.
• Chi phủ: Chức quan đứng đầu một phủ.
• Bạn vong niên: Bạn bè không phân biệt tuổi tác.
• Văn giao phú tạo thơ thành: Câu nói nổi tiếng ở xứ Nghệ ca ngợi tài năng văn chương của Nguyễn Văn Giao (văn), Hồ Sĩ Tạo (phú) và Nguyễn Nguyên Thành (thơ).
• Trần Dân Tiên: Bút danh được cho là của Hồ Chí Minh, tác giả cuốn "Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch."

Bối cảnh lịch sử và các phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20

Đầu thế kỷ 20, sau những nỗ lực đánh đuổi thực dân Pháp bằng vũ lực không thành công, các chí sĩ yêu nước Việt Nam đã chuyển hướng sang các phương thức khác, tập trung vào đổi mới, canh tân và nâng cao dân trí. Các phong trào tiêu biểu như Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục, và Đông Du đã ra đời. Tuy nhiên, những phong trào này dần bị dẹp tan hoặc tan lụi vì nhiều lý do, cho thấy người Việt vẫn chưa tìm ra con đường đúng đắn nhất để thay đổi vận mệnh dân tộc.

Quyết định ra đi của Nguyễn Tất Thành

Trong bối cảnh đó, một thanh niên mảnh khảnh tên Nguyễn Tất Thành đã quyết định rời đất nước vào giai đoạn đầu thế kỷ 20. Anh ra đi trên một con tàu Viễn Dương, làm phụ bếp, để tìm kiếm con đường cứu nước. Quyết định này được đánh giá là bất ngờ và không ai có thể ngờ tới, đặc biệt khi anh có thể đi du học với tư cách học sinh nhờ các mối quan hệ của cha mình.

Những người thầy và ảnh hưởng thời niên thiếu

Transcript nhấn mạnh rằng Nguyễn Tất Thành đã được nuôi dưỡng và tiếp xúc với nhiều bậc cao thủ từ sớm. Đặc biệt, Hồ Sĩ Tạng (1841-1907), một nho sĩ nổi tiếng ở Nghệ An, được đề xuất là người có ảnh hưởng trực tiếp đến Nguyễn Tất Thành thời niên thiếu, thay vì Trần Văn Lương hay Phan Chu Trinh như một số quan điểm trước đây.

• Hồ Sĩ Tạng: Sinh năm 1841, mất năm 1907, tự Tiểu Khê. Ông đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương năm 1868 (28 tuổi). Từng làm quan huấn đạo huyện Nho Quan (Ninh Bình), thông phán (6 tháng), chi phủ Quảng Trạch (Quảng Bình). Ông là bạn vong niên với tuần phủ Phúc Yên Phan Kế Tiên (cha của Phan Kế Toại).
• Tài năng và ảnh hưởng: Hồ Sĩ Tạng nổi tiếng thông minh và có văn tài. Cụ Phan Bội Châu từng nói với học trò rằng "Tôi là con rắn. Hồ Sĩ Tạo là con rồng. Các anh chỉ có thể hiểu được con rắn mà thôi." Ở xứ Nghệ có câu "văn giao phú tạo thơ thành" (văn hay Nguyễn Văn Giao, phú giỏi Hồ Sĩ Tạo, thơ đặc sắc Nguyễn Nguyên Thành). Ông là thầy học của nhiều nhà khoa bảng xứ Nghệ và có công giúp đỡ cụ phó bảng Nguyễn Sinh Sắc (thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh) trên con đường cử nghiệp, cụ thể là xin cho Nguyễn Sinh Sắc vào học ở Quốc Tử Giám Huế.

Mục đích ban đầu của chuyến đi: Học tập tại Pháp

Chỉ 102 ngày sau khi rời Việt Nam, Nguyễn Tất Thành đã viết thư gửi Tổng thống Pháp Arm Fer vào ngày 15 tháng 5 năm 1911, xin được theo học các khóa của Trường Thuộc Địa với tư cách học viên nội trú. Trong thư, anh bày tỏ mong muốn "trở thành người có ích cho nước Pháp trong những gì có liên quan đến đồng bào của tôi và đồng thời có thể giúp họ tranh thủ được những lợi ích của giáo dục." Anh cũng không ngần ngại ghi rõ tên bố mình là Nguyễn Sinh Huy, phó bảng, sinh viên pháp ngữ và Hán ngữ.

• Bình luận của Duer: Trường Thuộc Địa được thành lập năm 1885 để đào tạo nhân viên cho bộ máy cai trị của Pháp tại thuộc địa, có khoảng 20 học bổng cho sinh viên Đông Dương. Một số nhà nghiên cứu ngạc nhiên, cho rằng Nguyễn Tất Thành có thể đã từ bỏ giấc mộng ái quốc để theo con đường công chức. Tuy nhiên, quan điểm khác cho rằng đây chỉ là sự tiếp nối việc học hành, tương tự như việc gia nhập Quốc học Huế, vì anh chưa quyết định được con đường cứu nước. Cũng có thể đây là một "động tác qua người đẹp mắt" để ngụy trang ý đồ đích thực, một phương pháp mà Hồ Chí Minh đã nhiều lần sử dụng sau này.

Bốn cách tích lũy tri thức và hành trình "du khốn"

Bài học từ Thiếu tướng Nguyễn Đình Ngọc (Chủ tịch Hội Tin học Việt Nam) được chia sẻ, nêu bật bốn cách tích lũy tri thức:

1. Học nhi tri: Học từ trường lớp, sách vở (có thể mang theo mọi nơi).
2. Hành nhi tri: Thực hành sẽ sinh ra hiểu biết.
3. Du nhi tri: Đi lại, gặp gỡ, lắng nghe.
4. Khốn nhi tri: Tri thức quý giá nhất có được khi gặp và vượt qua tình huống cực kỳ khó khăn.

Nguyễn Tất Thành được cho là đã hiểu rõ điều này. Sau khi đơn xin học bị từ chối, anh chắc chắn sẽ bằng mọi cách để được "du" và trải nghiệm "khốn."

Hành trình khám phá thế giới: Marseille, Châu Phi, San Andre

• Marseille: Sau khi dừng chân tại Marseille, Nguyễn Tất Thành ngạc nhiên kết luận rằng người Pháp ở Pháp tốt hơn và lịch sự hơn người Pháp ở Đông Dương. Anh cũng đặt câu hỏi tại sao người Pháp không khai hóa văn minh cho đồng bào mình trước khi đi khai hóa thuộc địa.
• Châu Phi: Khi sang châu Phi, anh bị mê hoặc bởi những điều nghe được, học được. Anh quan sát tất cả, cố gắng lên bờ mỗi khi tàu cập bến, trở về với túi đầy bưu ảnh và hộp diêm. Những cảnh tượng kinh hoàng của chế độ thuộc địa cũng gây xúc động sâu sắc cho anh.
• San Andre: Cuối năm 1911, tàu Latuser Traveler quay lại Pháp. Thành quyết định ở lại, xin làm vườn cho một chủ tàu quý tộc ở Santa The (một khu nghỉ mát nổi tiếng nhờ danh họa Monet). Tại đây, anh đã học cách hội nhập văn hóa thế giới bằng cách lấy sở trường của mình (văn hóa quê hương) để khỏa lấp sở đoản (tiếng Pháp còn u ớ). Anh có thể đã kể về văn hóa xứ Nghệ, hát ví dặm, đọc Truyện Kiều, hoặc mời chủ nhà thử món đặc sản. Nhờ đó, anh được chủ nhà yêu quý và giới thiệu cơ hội lên tàu đi qua Âu Mỹ rồi quanh về châu Phi, không chỉ loanh quanh Sài Gòn - Marseille nữa.

Những bí ẩn về thời gian ở Mỹ và Anh

Hành trình của Nguyễn Tất Thành trong gần 10 năm sau khi rời Sài Gòn cực kỳ mịt mờ và khó theo dõi liền mạch, với nhiều thông tin cần kiểm chứng.

• Thời gian ở Mỹ:
  • Lời kể của Hồ Chí Minh: Từng làm đầy tớ cho một gia đình giàu có ở New York (lương 40 đô/tháng), lang thang khu Chinatown, ngắm nhà chọc trời, tham dự các cuộc họp của hội tín thác da Holland, ngạc nhiên khi pháp luật công nhận sự bình đẳng của người nhập cư châu Á. Từng sống ở Boston, làm bánh ngọt cho khách sạn Parker House. Thăm một số bang miền Nam, chứng kiến cảnh KKK hành hình người da đen.
  • Bằng chứng: Bức thư ký tên Po Tất Thành gửi toàn quyền Pháp (New York, 15/12/1912) xin phục hồi cho cha và gửi tiền giúp cha. Tấm bưu thiếp gửi Phan Chu Trinh từ Boston kể đang phụ bếp tại Parker House. Lời kể của sĩ quan tình báo Mỹ Henry Pruner.
  • Nghi ngờ: Thomas Grandfield nghiên cứu hồ sơ khách sạn Parker House không thấy thông tin. Cơ quan nhập cảnh và cư trú Mỹ không lưu hồ sơ về sự có mặt của Hồ Chí Minh.
• Thời gian ở Anh:
  • Lời kể của Hồ Chí Minh: Làm những công việc nặng nhọc như quét tuyết và đốt lò (từ 5h sáng, dưới hầm nóng hầm hập, bên ngoài lạnh buốt).
  • Bằng chứng: Thư gửi Phan Chu Trinh nói đã ở London 4.5 tháng học tiếng Anh và giao lưu với người nước ngoài (trước tháng 8/1914). Thư thứ hai bình luận về chiến tranh thế giới thứ nhất, hy vọng chiến tranh làm sụp đổ hệ thống thuộc địa Pháp. Các bức thư này bị mật thám Pháp thu giữ, tìm thấy tại địa chỉ 8 Stephen Street, Tottenham C Road, London. Cảnh sát Anh tìm thấy hai sinh viên Việt Nam tên Thành, một người tên Nguyễn Tất Thành thực tập tại Igonic Electric ở Bedford.
  • Nghi ngờ: Không có bằng chứng liên kết rõ ràng giữa sinh viên Nguyễn Tất Thành này với nhân vật của chúng ta. Một số nhà sử học nghi ngờ việc Hồ Chí Minh đã ở Anh, cho rằng ông thêu dệt để có xuất thân vô sản (quan điểm này bị bác bỏ vì Hồ Chí Minh không bao giờ phủ nhận nguồn gốc nhà Nho của mình). Duy Cờ kết luận Hồ Chí Minh đã ở London, nhưng làm gì thì vẫn bí hiểm.
• Thời điểm quay về Pháp: Gây nhiều tranh cãi. Hồ Chí Minh viết quay về khi chiến tranh còn xảy ra. Một số người quen cũ ở Paris cho rằng năm 1917 hoặc 1918. Mật vụ theo dõi năm 1919 báo cáo ông đã ở Pháp từ lâu, ước tính khoảng tháng 12 năm 1917.

Nguồn tư liệu lịch sử và bí ẩn tác giả Trần Dân Tiên

Nguồn ghi chép duy nhất mà các nhà sử học lần theo tung tích của Nguyễn Tất Thành là cuốn "Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch."

• Lịch sử xuất bản:
  • Bản thảo đầu tiên bằng tiếng Pháp (không còn).
  • Bản đánh máy tiếng Việt (Xuân Hiên/Phan Mỹ dịch từ tiếng Pháp, 1947, đề 1945 sửa 1947).
  • Bản tiếng Pháp được mang sang Thái Lan (1948), dịch sang tiếng Thái.
  • Bản tiếng Pháp được dịch sang tiếng Anh (Hoàng Nguyên, Valenju, 1949) gửi Praha.
  • Bản tiếng Trung nhan đề "Hồ Chí Minh tiểu sử" (Trần Dân Tiên, Trương Niệm Thức dịch, 1949 Thượng Hải).
  • Bản tiếng Việt đầu tiên tại Việt Nam (NXB Văn Nghệ, 1955).
• Bí ẩn tác giả Trần Dân Tiên: Ngoài cuốn sách này, tác giả Trần Dân Tiên không có bất cứ tác phẩm nào khác. Nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có Duy Cờ và người kể chuyện, cho rằng Trần Dân Tiên chính là bút danh của Hồ Chí Minh.
• Lý do: Không ai biết rõ về hành trình Nguyễn Tất Thành hơn chính Hồ Chí Minh. Văn phong giản dị, trực diện giống cách viết của Hồ Chí Minh. Mục tiêu xuất bản cuốn sách sau năm 1945 là để cung cấp thông tin chính thống, khẳng định Hồ Chí Minh chính là Nguyễn Tất Thành/Nguyễn Ái Quốc, chống lại những tin đồn về nguồn gốc của ông, khi rất ít người biết ông thực sự là ai.

Kết luận và những bí ẩn còn bỏ ngỏ

Hành trình của Nguyễn Tất Thành trong gần 10 năm đầu tiên sau khi rời Sài Gòn vẫn còn rất nhiều "sương khói" và khó theo dõi liền mạch. Ngay cả chính phủ Pháp cũng chưa để ý nhiều đến người thanh niên này. Tuy nhiên, một sự kiện sắp tới sẽ xảy ra, khiến tên tuổi của Nguyễn Tất Thành nổi lên và biến anh trở thành một trong những người Việt Nam làm cách mạng nổi tiếng nhất.