Giải cứu hành tinh trước sức nặng của rác thải điện tử | Câu chuyện quốc tế | VTV24

Key Concepts

• Giác thải điện tử (E-waste): Thiết bị điện và điện tử bị bỏ đi, lỗi thời hoặc không còn khả năng sửa chữa.
• Bãi rác Dandora: Một trong những bãi rác lớn nhất châu Phi tại Nairobi, Kenya, nơi nhiều người kiếm sống bằng cách thu gom rác thải, bao gồm cả rác thải điện tử.
• Chất độc hại trong rác thải điện tử: Chì, các chất độc hại khác có thể gây ảnh hưởng sức khỏe con người khi bị đốt hoặc tiếp xúc trực tiếp.
• Tái chế rác thải điện tử: Quá trình thu gom, phân loại và xử lý rác thải điện tử để thu hồi vật liệu có giá trị.
• Kinh tế tuần hoàn: Mô hình quản lý rác thải điện tử tập trung vào sửa chữa, tân trang, tái sử dụng và tái chế để giảm thiểu việc thải bỏ ra môi trường.
• "Mỏ vàng đô thị" (Urban mining): Thuật ngữ chỉ các thiết bị điện tử cũ bị bỏ đi chứa các kim loại quý có giá trị cao, tương đương với việc khai thác mỏ.
• Hóa học xanh: Phương pháp tái chế rác thải điện tử sử dụng các dung môi an toàn, thân thiện với môi trường thay vì phương pháp nấu chảy hoặc sử dụng axit độc hại.
• Quyền sửa chữa (Right to repair): Các quy định pháp lý yêu cầu nhà sản xuất cung cấp phụ tùng, thông tin sửa chữa và dịch vụ dễ tiếp cận để kéo dài tuổi thọ sản phẩm và giảm rác thải.
• Chỉ số khả năng sửa chữa: Nhãn dán trên sản phẩm điện tử tại Pháp, cung cấp thông tin về mức độ dễ sửa chữa của sản phẩm.

Tóm tắt chi tiết

1. Tình hình rác thải điện tử toàn cầu và tác động

• Quy mô vấn đề: Hành tinh đang đối mặt với gánh nặng ngày càng tăng từ rác thải điện tử, với các bãi rác lớn như Dandora ở Nairobi, Kenya, là minh chứng. Rác thải điện tử, dù là "thứ bỏ đi" của người này, lại là nguồn kiếm sống cho nhiều người, như anh Steve (32 tuổi) tại Kenya, người tìm kiếm rác thải điện tử để bán.
• Rủi ro sức khỏe: Rác thải điện tử chứa các chất độc hại như chì. Khi bị đốt, chúng thải ra khí độc gây đau ngực và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người thu gom, khiến họ "dần phải quen với làn khói ấy bởi nếu không làm thì cũng chẳng có gì để ăn cả."
• Tác động môi trường: Rác thải điện tử tác động tiêu cực theo ba cách chính:
  • Sức khỏe con người: Do chứa kim loại nặng như chì.
  • Ô nhiễm: Gây ô nhiễm đất, nước và cây trồng.
  • Biến đổi khí hậu: Giải phóng các chất độc hại, góp phần phá hủy tầng ozone và biến đổi khí hậu.
• Số liệu thống kê:
  • Năm 2022, con người đã tạo ra 62 triệu tấn rác thải điện tử toàn cầu. Con số này tương đương với việc xếp đủ xe đầu kéo trên quãng đường dài bằng đường xích đạo.
  • Mức tiêu thụ thiết bị điện tử đang tăng trên toàn thế giới, dẫn đến lượng rác thải điện tử kỷ lục.
  • Ước tính lượng rác thải điện tử sẽ lên tới 82 triệu tấn vào năm 2030.
  • Chỉ 22,3% rác thải điện tử được ghi nhận là thu gom và tái chế đúng cách.
  • Tốc độ gia tăng rác thải điện tử nhanh gấp năm lần tốc độ tăng trưởng của hoạt động tái chế toàn cầu.

2. Rác thải điện tử: Gánh nặng hay kho báu?

• Tiềm năng kinh tế: Ẩn trong rác thải điện tử là nguồn vật liệu trị giá tới 62 tỷ đô la Mỹ, bao gồm cả các nguyên tố đất hiếm có giá trị chiến lược.
• "Mỏ vàng đô thị": Các thiết bị điện tử cũ bị bỏ đi được ví như "mỏ vàng đô thị". Hàm lượng vàng trong một chiếc điện thoại thông minh cao gấp 1000 lần so với hàm lượng vàng trong một khối quặng tự nhiên cùng kích thước.
• Tác động của việc không tái chế: Việc không tái chế vật liệu đồng nghĩa với việc phải đào thêm đất để khai thác, một hoạt động tàn phá môi trường khủng khiếp.
• Ví dụ về tái chế hiệu quả:
  • Tại một nhà máy tái chế phế liệu ở Bỉ, máy giặt cũ được xử lý để thu hồi tới 98% nguyên liệu. Các bộ phận như dây đồng, bảng mạch, vỏ thép, lồng giặt đều được tách ra. Các chất độc hại như tụ điện chứa PCB được loại bỏ an toàn.
  • "Rác thải điện tử không phải là gánh nặng mà là tài nguyên nếu chúng được đặt đúng chỗ."

3. Mô hình quản lý rác thải điện tử tiên tiến

• Trung tâm xử lý thiết bị điện và điện tử thải loại tại Kenya: Áp dụng tư duy khác biệt: không chôn lấp, không đốt bỏ, thay vào đó là sửa chữa, tân trang, tái sử dụng và cuối cùng là tái chế.
• Nguyên tắc kinh tế tuần hoàn:
  1. Xóa dữ liệu: Đảm bảo an toàn tuyệt đối thông tin người dùng cũ.
  2. Kiểm tra khả năng vận hành: Các thiết bị còn tốt được tân trang để tái sử dụng.
  3. Tháo dỡ chi tiết: Thiết bị hỏng hoàn toàn được tháo dỡ thành các bộ phận riêng biệt.
  4. Phân loại và xuất khẩu: Nhựa và kim loại thông thường được bán cho nhà tái chế địa phương. Bảng mạch điện tử phức tạp được xuất khẩu sang châu Âu để xử lý chuyên sâu.
• Mô hình phân công lao động toàn cầu: Kenya thực hiện khâu thu gom và phân loại sơ cấp, trong khi các quốc gia có công nghệ nguồn thực hiện công đoạn tinh chế phức tạp để thu hồi kim loại quý.

4. Công nghệ tái chế đột phá: Hóa học xanh

• Phương pháp truyền thống: Lò luyện kim khổng lồ tiêu tốn năng lượng, hoặc ngâm trong bể axit đậm đặc, gây ô nhiễm và tốn kém.
• Công nghệ của D Cycle (Anh):
  • Sử dụng dung môi ưu tích sâu ở nhiệt độ phòng.
  • Hoạt động như "nam châm lỏng" để nhẹ nhàng tách kim loại quý ra khỏi bảng mạch mà không ảnh hưởng đến các thành phần phi kim loại.
  • Quy trình đơn giản: đưa rác thải điện tử vào dung dịch, chất lỏng sẽ chọn lọc và hòa tan kim loại.
  • Ưu điểm:
    • Thu hồi kim loại với độ tinh khiết cao để tái sản xuất.
    • An toàn hơn và hiệu quả hơn so với phương pháp nấu chảy hoặc hóa chất độc hại.
    • Hòa tan gần như 100% kim loại trong vài phút và thu hồi chúng.
  • Tầm quan trọng: Biến việc tái chế trở nên hiệu quả hơn và sạch hơn rất nhiều.

5. Quy định pháp lý và phong trào "Quyền sửa chữa"

• Chiến lược căn cơ: Ngăn chặn việc vứt bỏ ngay từ đầu bằng các quy định pháp lý cứng rắn.
• Liên minh châu Âu:
  • Thông qua quy định về quyền sửa chữa (có hiệu lực từ năm 2024).
  • Yêu cầu nhà sản xuất cung cấp phụ tùng, thông tin sửa chữa và dịch vụ dễ tiếp cận.
  • Nhấn mạnh sản phẩm không nên có vòng đời ngắn.
• Pháp:
  • Thiết bị điện tử khi bán ra bắt buộc phải dán nhãn chỉ số khả năng sửa chữa.
• Amsterdam, Hà Lan:
  • Sự phát triển của các "quán cà phê sửa chữa" nơi người dân mang đồ hỏng để sửa chữa thay vì vứt bỏ.
  • Khoảng 80% đồ vật mang đến đây đều được sửa thành công.
• Hoa Kỳ:
  • Các bang như New York, California ban hành đạo luật quyền được sửa chữa, chấm dứt thời kỳ độc quyền linh kiện.
  • Các tập đoàn công nghệ buộc phải bán linh kiện và cung cấp tài liệu hướng dẫn cho người dùng tự sửa chữa.

6. Kết luận và Tầm nhìn

• Cuộc chiến giành lại quyền sửa chữa còn dài, nhưng đã mở ra một hướng đi tất yếu.
• Công nghệ hiện đại nên là sự đồng hành bền bỉ cùng con người và trái đất, không phải là sự thay thế liên tục.
• Khi chính sách đủ mạnh, công nghệ đủ sâu và người dùng nhận thức được quyền năng của mình, sự kết thúc của một thiết bị điện tử sẽ không còn là gánh nặng mà là sự khởi đầu cho một vòng đời mới sạch hơn, xanh hơn, bền vững hơn cho hành tinh.