Đề xuất phân loại rác giảm từ 3 xuống còn 2 nhóm: Liệu có thay đổi được hành vi của người dân?

Key Concepts

• Phân loại rác tại nguồn (Source-separated waste collection): Việc tách rác ngay tại hộ gia đình thành các nhóm khác nhau để thuận tiện cho xử lý.
• Kinh tế tuần hoàn (Circular Economy): Mô hình kinh tế tập trung vào việc tái sử dụng, tái chế rác thải để biến chúng thành tài nguyên.
• Hệ sinh thái xử lý rác (Waste management ecosystem): Sự đồng bộ từ khâu thu gom, vận chuyển, tập kết đến công nghệ xử lý.
• Chôn lấp (Landfill): Phương pháp xử lý rác truyền thống, gây ô nhiễm nước rỉ rác và phát thải khí metan.
• Chất thải hữu cơ (Organic waste): Chiếm 60-70% lượng rác thải, có tiềm năng làm phân compost hoặc khí sinh học (biogas).

---

1. Thực trạng và Nguyên nhân thất bại trong phân loại rác

Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã có hiệu lực và các địa phương như Hà Nội đã ban hành quy định (Quyết định 87), việc phân loại rác tại nguồn vẫn chưa đạt hiệu quả. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An chỉ ra 5 nguyên nhân chính:

• Tư duy quản lý: 2/3 cán bộ quản lý chưa coi rác là tài nguyên, năng lượng hay kinh tế xanh, mà vẫn coi là gánh nặng cần thu gom và xử lý.
• Thiếu động lực cho người dân: Chưa có cơ chế thưởng - phạt rõ ràng; người dân không thấy được lợi ích trực tiếp khi thực hiện phân loại.
• Hạ tầng thiếu đồng bộ: Từ thùng chứa, xe trung chuyển, bãi tập kết đến công nghệ xử lý đều chưa đáp ứng được yêu cầu.
• Truyền thông chưa hiệu quả: Thiếu sự "cầm tay chỉ việc" cụ thể, khiến người dân lúng túng.
• Trách nhiệm chồng chéo: Sự phân định trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và chủ chung cư còn mập mờ.

2. Đề xuất điều chỉnh từ 3 nhóm xuống 2 nhóm rác

Dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường đề xuất giảm từ 3 nhóm xuống còn 2 nhóm (nhóm tái chế/tái sử dụng và nhóm rác sinh hoạt còn lại).

• Quan điểm của chuyên gia: Đây chỉ là giải pháp tình thế, mang tính ngắn hạn để giảm áp lực cho hạ tầng và người dân.
• Rủi ro:
  • Làm mất đi tiềm năng xử lý rác hữu cơ (chiếm 60-70%), gây lãng phí tài nguyên.
  • Tăng tỷ lệ chôn lấp, dẫn đến ô nhiễm nước rỉ rác và phát thải khí metan.
  • Giảm hiệu quả của công nghệ đốt rác do rác không được phân loại kỹ.
• Khuyến nghị: Cần cân nhắc kỹ, không áp dụng đại trà cho cả nước. Các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM nên duy trì phân loại 3 nhóm để hướng tới kinh tế tuần hoàn.

3. Giải pháp và Lộ trình thực hiện

Để thay đổi hành vi và ý thức cộng đồng, cần thực hiện đồng bộ các bước:

1. Hướng dẫn cụ thể: Truyền thông phải đơn giản, trực quan, "cầm tay chỉ việc" để người dân hiểu rõ cách phân loại.
2. Đầu tư hạ tầng: Đồng bộ hóa từ thùng rác (màu sắc nhận diện) đến hệ thống thu gom.
3. Cơ chế tài chính: Áp dụng thưởng - phạt minh bạch, công bằng. Sử dụng dữ liệu số hoặc AI để giám sát việc thực hiện.
4. Xây dựng hệ sinh thái: Tập trung vào việc xây dựng một quy trình khép kín từ thu gom đến xử lý công nghệ cao, thay vì chỉ chú trọng vào số lượng nhóm rác.

4. Kết luận

Phân loại rác không chỉ là bài toán chia nhóm, mà là bài toán về hạ tầng, quản lý và thay đổi thói quen xã hội. Việc thay đổi số lượng nhóm rác chỉ là giải pháp kỹ thuật tạm thời; mục tiêu cốt lõi phải là xây dựng một hệ sinh thái xử lý rác thải hiện đại, minh bạch và hiệu quả để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Sự đồng thuận của người dân và quyết tâm của lãnh đạo là chìa khóa để giải quyết vấn đề, tương tự như cách đã thực hiện thành công các dự án hạ tầng lớn khác.

"Quan trọng không phải là chuyện phân hai hay ba nhóm, mà là xây dựng hệ sinh thái trong chuyện xử lý môi trường này... Mục tiêu là chúng ta có kinh tế tuần hoàn, chúng ta có chất lượng môi trường tốt." – PGS.TS Bùi Thị An.