Thể chế cho Trí tuệ Nhân tạo (AI) và Trách nhiệm Đạo đức
Sự kiện Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2025 với chủ đề "Thể chế cho Trí tuệ Nhân tạo AI" diễn ra tại Ninh Bình và Hà Nội, nhằm thúc đẩy đối thoại chính sách, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và giới thiệu các giải pháp công nghệ mới trong lĩnh vực AI, 5G, hạ tầng số và đổi mới sáng tạo. Sự kiện này được xem là diễn đàn quan trọng khẳng định vị thế chủ động của Việt Nam trong hoạch định chính sách số và phát triển công nghệ mới nổi, đồng thời tạo nền tảng kết nối chính phủ, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế số, xã hội số toàn diện và bền vững.
Cuộc đua AI và Rủi ro Tiềm ẩn
Thế giới đang chứng kiến một cuộc đua nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, sự phát triển "quá nóng" của AI cũng đặt ra những rủi ro nếu công nghệ này không được quản lý đúng cách. Do đó, các quốc gia đang tìm cách chung tay quản trị AI.
Các Quy định Pháp lý về AI trên Thế giới
-
Liên minh Châu Âu (EU): Đi đầu trong việc phát triển các quy định pháp lý về AI thông qua Đạo luật Trí tuệ Nhân tạo. Đây là quy định đầu tiên trên thế giới vạch ra lộ trình rõ ràng hướng tới sự phát triển AI an toàn và lấy con người làm trung tâm.
- Cấm các mô hình AI có nguy cơ đe dọa quyền công dân: Bao gồm hệ thống chấm điểm xã hội, ứng dụng thao túng nhận thức/hành vi người dùng, hoặc thu thập hình ảnh tạo cơ sở dữ liệu nhận dạng khuôn mặt.
- Yêu cầu minh bạch: Đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động của AI.
- Chế tài xử phạt: Các công ty vi phạm có thể bị phạt từ 35 triệu euro hoặc 7% doanh thu toàn cầu hàng năm.
-
Hội nghị Thượng đỉnh Toàn cầu về Trí tuệ Nhân tạo (Hàn Quốc, tháng 5/2024):
- Thông qua Tuyên bố SE UN, nhấn mạnh các công ty AI phải công khai cách thức đánh giá rủi ro, xác định rủi ro không thể chấp nhận được và các biện pháp kiểm soát rủi ro.
Câu hỏi Đạo đức và Trách nhiệm trong Sử dụng AI
Khi AI ngày càng thông minh, câu hỏi đặt ra là liệu con người sẽ dẫn dắt hay bị dẫn dắt bởi AI, và làm thế nào để công nghệ phát triển song hành với đạo đức, phục vụ con người một cách bền vững và có trách nhiệm.
Tiến sĩ Lương Đông Sơn, giảng viên Viện Báo chí Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đã chia sẻ về vấn đề này.
Hiểu lầm Phổ biến khi Sử dụng AI Tạo sinh
- Quá tin tưởng vào kết quả: Người dùng thường tin tưởng tuyệt đối vào những kết quả do AI tạo ra, đặc biệt là các mô hình AI tạo sinh văn bản như ChatGPT.
- AI là chuyên gia ngôn ngữ, không phải chuyên gia nội dung: Các mô hình này được thiết kế để dự đoán và sắp xếp từ ngữ dựa trên hàng tỷ tài liệu đã học, tạo ra văn bản chuyên nghiệp nhưng không nhất thiết chính xác về mặt nội dung hay lý thuyết.
- Nguy cơ lan tỏa thông tin sai lệch: Sự thiếu kiểm chứng có thể khiến người dùng trở thành mắt xích lan tỏa tin giả, thông tin thiếu kiểm chứng, gây hậu quả lớn cho xã hội.
Cách Nhận diện và Kiểm chứng Thông tin từ AI
Tiến sĩ Lương Đông Sơn đưa ra ba lời khuyên:
-
Hiểu rõ về mô hình AI đang sử dụng:
- Ví dụ: Một người dùng nhầm lẫn khả năng của ChatGPT với các mô hình AI y khoa chuyên nghiệp được đào tạo bài bản, kiểm định qua thực nghiệm hàng nghìn lần. Việc hiểu sai chức năng có thể dẫn đến tiếp nhận thông tin sai lệch.
- Quan trọng: Cần phân biệt rõ khả năng của các loại AI khác nhau.
-
Học cách giao tiếp và cung cấp ngữ cảnh hiệu quả cho AI:
- Thay vì ra lệnh hời hợt: Cần đưa ra các câu lệnh chi tiết, cung cấp thông tin về trình độ, chương trình học, hoặc dạng bài tập cụ thể để AI hiểu rõ yêu cầu và tạo ra kết quả phù hợp.
- Ví dụ: Khi dạy con học, thay vì yêu cầu "tạo bài toán lớp 1", cần chỉ rõ "bài toán tập trung vào đếm trong phạm vi 10" và cung cấp chương trình học của con.
-
Kiểm chứng chặt chẽ thông tin do AI tạo ra:
- Đối phó với hiện tượng "ảo giác" của AI: AI có thể tạo ra nội dung sai lệch do cách thức hoạt động của nó. Do đó, việc kiểm chứng là bắt buộc.
Trách nhiệm khi AI Gây ra Sự cố
- AI vẫn là công cụ dự đoán từ: Dù các mô hình AI có tiên tiến đến đâu (ví dụ: ChatGPT 5 được đánh giá ngang trình độ tiến sĩ/phó giáo sư), chúng vẫn dựa trên việc dự đoán từ có xác suất gần đúng với câu trả lời chính xác. Do đó, AI vẫn có thể tạo ra nội dung sai lệch.
- Trách nhiệm thuộc về ai?
- Nhà phát triển AI: Có trách nhiệm công bố chính xác khả năng của AI, không "thần thánh hóa" hay phóng đại. Họ phải chịu trách nhiệm khi người dùng gặp sự cố do AI gây ra.
- Ví dụ: Trường hợp một thiếu niên 16 tuổi ở Mỹ đã nhận lời khuyên tự tử từ ChatGPT, dẫn đến cái chết của cậu bé. Gia đình đã kiện OpenAI.
- Trách nhiệm chung của toàn xã hội: Câu chuyện về trách nhiệm trong kỷ nguyên AI không chỉ của nhà phát triển hay người dùng, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.
Kết luận
AI là công cụ do con người lập trình và điều khiển. Để sử dụng AI hiệu quả và có trách nhiệm, chúng ta cần:
- Hiểu rõ cách dùng.
- Tỉnh táo khi tiếp nhận thông tin.
- Luôn đặt yếu tố đạo đức lên hàng đầu.
Công nghệ mang lại nhiều tiện ích, nhưng thiếu trách nhiệm có thể gây ra những hậu quả khó lường.
Key Concepts
- Trí tuệ Nhân tạo (AI): Công nghệ mô phỏng khả năng nhận thức và học hỏi của con người.
- AI Tạo sinh (Generative AI): Loại AI có khả năng tạo ra nội dung mới (văn bản, hình ảnh, âm thanh, v.v.).
- Đạo luật Trí tuệ Nhân tạo (EU AI Act): Quy định pháp lý đầu tiên trên thế giới về AI, tập trung vào an toàn và lấy con người làm trung tâm.
- Tin giả (Fake News): Thông tin sai lệch được lan truyền với mục đích gây hiểu lầm.
- Ảo giác của AI (AI Hallucination): Hiện tượng AI tạo ra thông tin sai lệch, không có căn cứ thực tế.
- Chấm điểm xã hội (Social Scoring): Hệ thống đánh giá công dân dựa trên hành vi, có thể bị AI thao túng.
- Nhận dạng khuôn mặt (Facial Recognition): Công nghệ xác định danh tính cá nhân dựa trên đặc điểm khuôn mặt.
AI summaries can miss context or contain errors. Check important details against the original video.
