Cần làm gì để bảo vệ di sản trước biến đổi khí hậu khắc nghiệt? | VTV24

Key Concepts

• Biến đổi khí hậu (Climate Change): Sự thay đổi của khí hậu toàn cầu, dẫn đến các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lũ, bão, hạn hán.
• Thiên tai (Natural Disasters): Các hiện tượng tự nhiên gây thiệt hại nghiêm trọng, như lũ lụt, sạt lở.
• Di sản văn hóa (Cultural Heritage): Các giá trị vật thể và phi vật thể được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác, bao gồm di tích lịch sử, kiến trúc, văn hóa.
• Di sản vật thể (Tangible Heritage): Các di sản có hình thái vật chất, như di tích, công trình kiến trúc, hiện vật.
• Di sản chống chịu khí hậu (Climate-Resilient Heritage): Các chiến lược và giải pháp nhằm bảo vệ di sản văn hóa trước tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai.
• Quy hoạch tổng thể (Holistic Planning): Cách tiếp cận quy hoạch toàn diện, xem xét mối liên hệ giữa di sản với môi trường xung quanh và các yếu tố phát triển khác.
• Phản ứng (Reactive Approach): Cách tiếp cận bảo tồn chủ yếu tập trung vào khắc phục hậu quả sau khi thiên tai xảy ra.
• Chủ động (Proactive Approach): Cách tiếp cận bảo tồn tập trung vào phòng ngừa, dự báo và xây dựng các giải pháp thích ứng lâu dài.
• Hạ tầng suy yếu (Deteriorating Infrastructure): Hệ thống cơ sở hạ tầng đã cũ, xuống cấp, dễ bị tổn thương trước tác động của thiên tai.
• Kết cấu vật chất (Material Structure): Cấu trúc vật lý của di tích, bao gồm vật liệu, liên kết, chịu lực.
• Tường thành (Rampart/City Wall): Công trình phòng thủ bao quanh thành trì.
• Hoàng Thành (Imperial City): Khu vực trung tâm của kinh thành, nơi ở và làm việc của vua chúa.
• Đại Nội (Forbidden City): Khu vực bên trong Hoàng Thành, nơi sinh hoạt của hoàng gia.
• Cung An Định (An Dinh Palace): Một cung điện thuộc quần thể di tích Huế.
• Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế (Museum of Royal Antiquities of Hue): Bảo tàng trưng bày các cổ vật của triều Nguyễn.
• Hệ thống mái ngói (Tiled Roof System): Hệ thống lợp mái bằng ngói, dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm.
• Dàn khung (Frame Structure): Hệ thống chịu lực chính của mái nhà.
• Ngói bị sập/sạc lỡ (Tiles Collapse/Slide): Tình trạng ngói bị rơi ra khỏi mái.
• Tường thành đổ sập (Rampart Collapse): Tình trạng tường thành bị sụp đổ.
• Đô thị cổ (Ancient Urban Area): Khu vực đô thị có giá trị lịch sử, văn hóa lâu đời.
• Nhà cổ (Ancient House): Những ngôi nhà có tuổi đời cao, mang giá trị kiến trúc và lịch sử.
• Kiệt hẻm (Alley/Lane): Lối đi nhỏ trong khu dân cư.
• Luật sở hữu, thừa kế (Ownership and Inheritance Laws): Các quy định pháp luật liên quan đến quyền sở hữu và chuyển giao tài sản.
• Cơ chế tài chính đặc thù (Specific Financial Mechanisms): Các cơ chế tài chính riêng biệt, phù hợp với đặc thù của việc bảo tồn di sản.
• Bảo tàng sống (Living Museum): Di sản được bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống đương đại.
• Sạt lở (Landslide): Hiện tượng đất đá trượt xuống dốc do tác động của mưa lũ.
• Gia cố (Reinforcement): Biện pháp gia tăng sức bền, khả năng chịu lực cho công trình.
• Chống đỡ (Propping/Supporting): Biện pháp tạm thời để giữ vững công trình.
• Trùng tu (Restoration): Quá trình phục hồi, sửa chữa di tích về trạng thái ban đầu hoặc gần nhất.
• Vùng ngập lụt (Flood-Prone Area): Khu vực thường xuyên bị ngập lụt.
• Vùng thiên tai (Disaster-Prone Area): Khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai.
• Di sản chống chịu khí hậu (Climate-Resilient Heritage): Các di sản được thiết kế hoặc cải tạo để có khả năng chống chịu tốt hơn với biến đổi khí hậu.
• Hệ thống đập chắn nước (Water Barrier System): Hệ thống công trình ngăn nước, như đập, cống.
• Cổng chắn di động (Mobile Floodgates): Các cánh cổng có thể nâng lên hạ xuống để kiểm soát dòng chảy.
• Thành phố bọt biển (Sponge City): Mô hình đô thị có khả năng hấp thụ, lưu trữ và xử lý nước mưa tự nhiên.
• Đất ngập nước (Wetlands): Khu vực đất ngập nước tự nhiên hoặc nhân tạo.
• Công viên sinh thái (Ecological Park): Công viên được thiết kế theo hướng bảo tồn và phát huy giá trị sinh thái.
• Vỉa hè thấm nước (Permeable Pavement): Loại vỉa hè cho phép nước thấm xuống đất.
• Hệ thống cảnh báo sớm (Early Warning System): Hệ thống thông báo, cảnh báo nguy cơ thiên tai.
• Diễn tập phòng cháy (Fire Prevention Drill): Buổi tập luyện về phòng cháy chữa cháy.
• Khoa học công nghệ (Science and Technology): Việc ứng dụng các kiến thức khoa học và kỹ thuật vào bảo tồn di sản.

Di sản Việt Nam đối mặt với thách thức từ biến đổi khí hậu và thiên tai

Chương trình "Góc vì văn hóa" của Đài truyền hình Việt Nam đã nêu bật những thiệt hại nghiêm trọng mà các di tích văn hóa, đặc biệt là di sản vật thể, đang phải gánh chịu do đợt mưa lũ lịch sử tại miền Trung. Biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, với tần suất và cường độ thiên tai gia tăng, đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc bảo tồn di sản một cách bền vững và thích ứng.

Thiệt hại tại Kinh thành Huế

Kinh thành Huế, một trung tâm di sản quan trọng của cả nước, đã phải hứng chịu những tác động nặng nề. Nhiều khu vực bị ngập sâu tới 1,7 mét. Một đoạn tường dài 15 mét của Hoàng Thành đã bị đổ sập. Theo báo cáo của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, hàng chục hạng mục kiến trúc bị thấm nước, hư hại mái và kết cấu gỗ.

• Cụ thể:
  • Đại Nội Huế: Nước ngập sâu từ 1,2 đến 1,5 mét, một số cung điện, công trình di tích bị ngập vào bên trong từ 0,3 đến 0,6 mét.
  • Các công trình khác như Cung An Định, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế cũng có nguy cơ bị hư hỏng nghiêm trọng.
• Nguyên nhân:
  • Tuổi đời lâu của công trình khiến chúng dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, gây sừng nắng chịu lực lên dàn khung, dẫn đến khả năng đứt gãy ngói và sạt lở.
  • Tình trạng ngâm nước kéo dài đe dọa nghiêm trọng đến kết cấu vật chất của di sản vốn tồn tại hàng trăm năm.

Bài học từ Hội An

Đô thị cổ Hội An, một Di sản Văn hóa Thế giới bên sông Thu Bồn, cũng đang đối mặt với thách thức sinh tồn ngày càng khốc liệt do biến đổi khí hậu. Sau mỗi mùa mưa lũ, những ngôi nhà hàng trăm năm tuổi lại xuống cấp nhanh chóng.

• Ví dụ điển hình:
  • Ngôi nhà cổ số 23 đường Tiểu La của ông Dương Thanh Cường bị ngập tới 1,7 mét, nghiêng 10-15 cm, mái ngói và hệ thống khung gỗ mục nát.
  • Hiện có hơn 30 ngôi nhà cổ tại Hội An trong tình trạng nguy cấp.
• Thách thức:
  • Kinh phí: Người dân không đủ điều kiện để trùng tu, sửa chữa.
  • Pháp lý: Vướng mắc về luật sở hữu, thừa kế, đặc biệt khi hơn 83% số di tích là nhà ở tư nhân. Nhiều nhà trong kiệt hẻm không có điều kiện kinh tế để bảo trì.
  • Quy hoạch: Thiếu tư duy tổng thể về quy hoạch cho một vùng đất nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, cần nhìn xa hơn giới hạn phố cổ để bảo vệ di sản từ gốc. Các yếu tố như phát triển khu vực phía tây, hệ thống thủy điện, quản trị tài nguyên rừng nếu không được xem xét đồng bộ với không gian di sản sẽ gây rủi ro ngập lụt và ảnh hưởng đến công tác bảo tồn.

Thực trạng và giải pháp bảo tồn di sản tại Việt Nam

Hiện trạng bảo tồn di sản tại Việt Nam phần lớn vẫn mang tính phản ứng, chủ yếu tập trung vào gia cố, chống đỡ khẩn cấp và khắc phục hậu quả sau thiên tai, thay vì xây dựng chiến lược dự phòng dài hạn và bền vững.

• Giải pháp khẩn cấp và đề xuất:

  • Khắc phục sự cố: Ủy ban nhân dân thành phố Huế đã công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai để kích hoạt các biện pháp ứng phó, huy động lực lượng và nguồn lực.
  • Dự án dài hạn: Đề xuất xây dựng dự án, đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn cho việc sửa chữa tường thành và kè hồ.
  • Kiểm kê và báo cáo: Ngay sau khi nước rút, ngành văn hóa các địa phương đã lập đoàn kiểm kê di tích. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch yêu cầu các địa phương báo cáo thiệt hại tại các bảo tàng, di tích bị ảnh hưởng bởi sạt lở hoặc ngập sâu.
  • Phương án hỗ trợ: Các phương án hỗ trợ phục hồi, trùng tu di tích đã được bàn thảo.
  • Tư duy tổng thể: Cần có tầm nhìn tổng thể, chủ động và bài bản hơn trong việc bảo vệ di tích trước thiên tai.

• Quan điểm từ Cục Di sản:

  • Tác động của biến đổi khí hậu: 75% di sản Việt Nam là kiến trúc gỗ, nên tác động của biến đổi khí hậu là rất lớn.
  • Khó khăn lớn nhất: Sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành (đất đai, rừng, nông nghiệp, thủy lợi, sông ngòi) trong quy hoạch, xây dựng, phân bổ nguồn lực và phân công trách nhiệm.
  • Giải pháp đề xuất:
    • Đẩy mạnh việc các di tích phải có ban hoặc trung tâm quản lý, có người chịu trách nhiệm.
    • Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề nghị các tỉnh xem xét, tập trung bố trí nguồn lực, kinh phí để chống đỡ, gia cố các khu vực bị xuống cấp, sập đổ.
    • Rà soát các khu vực, di tích có nguy cơ để ưu tiên bố trí vốn cho việc tu bổ, chống xung cấp.
    • Các tỉnh có thể kiến nghị bổ sung để Bộ xem xét hỗ trợ cả về chuyên môn và kinh phí.

Bài học kinh nghiệm quốc tế về di sản chống chịu khí hậu

Nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình di sản chống chịu khí hậu hiệu quả:

• Nhật Bản:

  • Đầu tư hơn 1,2 tỷ USD/năm cho quỹ phòng chống thiên tai tại các công trình cổ.
  • Có đội ngũ chuyên kiểm tra công trình sau thiên tai và mạng lưới tình nguyện viên cứu hộ tài liệu cổ.
  • Các ngôi đền gỗ ở Kyoto trang bị hệ thống phun nước tự động.
  • Tổ chức diễn tập phòng cháy cho di sản hàng năm.
  • "Phòng bị không phải là dự án mà là thói quen văn hóa."

• Italia:

  • Dành 105 triệu euro để gia cố khu vực Venice trước nguy cơ nước biển dâng.
  • Xây dựng hệ thống đập chắn nước trị giá hơn 7 tỷ euro với 78 cổng chắn di động dưới biển để bảo vệ Venice.

• Vương quốc Anh: Có rào chắn sông Thames bảo vệ London.

• Hà Lan: Sở hữu Delta, hệ thống kỹ thuật kiểm soát nước tiên tiến.

• Trung Quốc:

  • Triển khai mô hình "thành phố bọt biển", biến đô thị cổ thành "miếng xốp" hấp thụ nước mưa.
  • Phục hồi đất ngập nước, xây công viên sinh thái, vỉa hè thấm nước.
  • Mục tiêu 80% đô thị trở thành bọt biển vào năm 2030, ước tính đầu tư 1000 tỷ USD.
  • Cảnh báo: Công nghệ đơn thuần chưa đủ nếu thiếu hệ thống cảnh báo sớm và quy hoạch đồng bộ.

• UNESCO: Khuyến nghị các nước thiết lập bản đồ rủi ro thiên tai cho từng di tích, lập kế hoạch sơ tán di vật và ứng dụng vật liệu chống ẩm, chống mặn trong tu bổ.

Việt Nam, với hơn 4000 di tích cấp quốc gia, được đánh giá là nằm trong nhóm các nước cần ưu tiên xây dựng mô hình bảo tồn thích ứng sớm.

Kết luận

Những thiệt hại sau mưa lũ năm nay là lời cảnh tỉnh về sức tàn phá của thiên nhiên và những khó khăn trong công tác bảo vệ di sản. Bài toán lớn hơn là xây dựng một hệ thống bảo tồn chủ động, phù hợp với bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt. Việc bảo vệ giá trị cha ông để lại đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học công nghệ, hành động quyết liệt và tầm nhìn chiến lược ngay từ hôm nay.